Geen gewoon genie

John and Mary Gribbin: Richard Feynman. A Life in Science. Viking Books, 301 blz. ƒ 71,65

Richard Feynman: The Meaning of It All. Helix Books/Addison- Wesley, 133 blz. ƒ 55,95

De dag nadat Richard Feynman was overleden, nu alweer zo'n tien jaar geleden, hingen studenten van het California Institute of Technology vanaf het dak van het hoogste gebouw op de campus een meterslang spandoek naar beneden met daarop de tekst: 'We love you Dick'. Een paar jaar daarvoor had zich op bijna dezelfde plaats een rij van meer dan honderd donors gevormd, toen bekend werd dat tijdens een operatie die Feynman op dat moment onderging het ziekenhuis door zijn voorraad donorbloed van het juiste type dreigde te raken.

Beide incidenten tekenen de populariteit van de man die veel meer was een geniaal natuurkundige en die er een enorm plezier in schepte om 'something I'm not' te zijn - of dat nu was als componist van balletmuziek, tekenaar, assistent bij een eerstejaarspracticum biologie toen hij zijn Nobelprijs al had gewonnen, of organisator van een tentoonstelling over de Zijderoute. Zijn dag was goed als hij de zogenaamde experts een rad voor ogen had weten te draaien. En omdat hij vele talenten bezat, lukte dat maar al te vaak, hetgeen goed is gebleken voor een niet aflatende stroom anekdotes.

De verleiding om bij de beschrijving van zijn leven te vervallen in het opsommen van anekdotes is groot. Geholpen door zijn vriend Ralph Leighton deed Feynman dat zelf op onovertroffen wijze in twee verzamelingen autobiografische verhalen. Niet voor niets hielden de auteurs van twee eerder verschenen biografieën zich wat dat betreft dus wat op de vlakte. Daarbij richtte James Gleick zich wat meer op de mens en Jagdish Mehra zich op het werk.

In het vorig jaar verschenen Richard Feynman. A Life in Science proberen John en Mary Gribbin het evenwicht te vinden tussen beide benaderingswijzen. Omdat ze zich daarbij bewust qua omvang en diepgang hebben beperkt, was het risico dat ze op beide gebieden zouden falen levensgroot. Wie immers na de enorme stroom boeken die al over Feynman is verschenen nog met iets nieuws denkt te komen, moet wel van goeden huize komen. Helemaal zijn de Gribbins dan ook niet geslaagd, maar doordat ze zelf vele vrienden familieleden en collega's van Feynman zijn gaan opzoeken en de beschikking kregen over veel persoonlijke documenten is A Life in Science toch een boeiend boek geworden.

Dat geldt helemaal omdat John Gribbin een begenadigd popularisator is van de moderne natuurkunde. In een aantal hoofdstukken zet hij volkomen helder uiteen waarom Feynman met recht geen 'gewoon genie' genoemd kan worden. Het is vooral de volstrekt unieke, bijna intuïtieve manier waarop hij problemen tot een oplossing wist te brengen die steeds weer opvalt. Voor hem zelf was dat essentieel: pas wanneer je zelf de oplossing 'doorleefd' had, niet gehinderd door wat anderen er al over hadden opgeschreven, kon je met recht beweren dat je het echt begrepen had. Een ontdekking was bovendien nooit volledig als je hem niet eerst had uitgelegd aan iemand anders. Ook daarin was hij onovertroffen. Zelfs collega's die zijn lezingen hadden bijgewoond en er van overtuigd waren dat ze alles helemaal begrepen hadden, kwamen er later maar al te vaak achter dat ze met geen mogelijkheid zijn redenering meer konden reconstrueren.

Nog altijd duiken er mensen op met persoonlijke herinneringen aan Feynman, die het beeld dat we al van hem hadden aanvullen en verduidelijken. Naast zijn immens populaire Lectures on Physics waarvan alleen al in de Sovjet Unie, in een illegale vertaling, een miljoen exemplaren werden verkocht, komen langzamerhand alle andere bewaard gebleven lezingen en colleges uit in boekvorm en soms zelf ook op CD. Onlangs verscheen The Meaning of It All, de weergave van een drietal (grotendeels) niet-wetenschappelijke lezingen die Feynman in 1963 gaf aan de universiteit van Washington in Seattle. Op zijn geheel eigen wijze - vol humor en voortdurend zijn eigen (vermeende) autoriteit in twijfel trekkend - belicht hij de invloed die het wetenschappelijk denken heeft op andere gebieden van de samenleving. Keer op keer houdt hij daarbij een pleidooi voor een gezonde dosis scepsis. Daarmee kom je niet alleen in de wetenschap het verst, maar voorkom je ook starheid in godsdienst en politiek. Vooral zijn nuchtere analyse van allerlei paranormale of pseudo-wetenschappelijke verschijnselen als astrologie, vliegende schotels en telepathie, zou verplichte kost moeten zijn voor iedere 'gelovige'.

Het is voorlopig nog niet gedaan met Feynman's populariteit. Er zijn diverse sites op het World Wide Web aan hem gewijd en momenteel schijnen de Amerikaanse posterijen bestookt te worden met brieven in het kader van een actie om voor de eeuwwisseling een Feynman-postzegel uitgegeven te krijgen. De definitieve biografie moet echter nog steeds geschreven worden, daarover bestaat geen twijfel. Tot die tijd zullen we genoegen moeten nemen met steeds weer een paar losse kruimels van Feynman's rijkgevulde dis. Maar ook die zijn niet te versmaden.

    • Rob van den Berg