Vanzelfsprekendheid uit luxe

Soms kan één simpel zinnetje heel veel zeggen. Bij voorbeeld de uitspraak van informateur Kok gisteren in de Tweede Kamer tijdens het debatje over het verloop van de kabinetsformatie. “Zo werkt het niet in dit land”, zei hij tegen de critici die - zeven weken na de verkiezingen - vonden dat de herbevestiging van het zo innige paarse huwelijk toch wel lang op zich liet wachten.

Sneller? Anders? Doorzichtiger? Vergeet het maar. Want: zo werkt het niet in dit land. Alle pogingen om iets aan dat vreemde systeem van de kabinetsvorming te veranderen worden met zo'n uitspraak al bij voorbaat tot mislukken bestempeld. En zo krijgt de discussie over de kabinetsformatie al net zo'n folkloristisch karakter als de formatie zelf.

Leve het land dat zich dit allemaal kan veroorloven. Een missionair kabinet of een demissionair kabinet, het maakt allemaal niet veel uit. De ambtenarensalarissen worden op tijd uitbetaald, het leger blijft paraat, aan de internationale verplichtingen wordt voldaan, in Den Haag kunnen Eerste en Tweede Kamer nog wekelijks bijeen komen, en zelfs Prinsjesdag loopt geen gevaar.

Nederland draait door en niemand die zich nog echt druk maakt over het groepje van zes 'uitverkorenen' dat ergens in een afgesloten ruimte in het gebouw van de Eerste Kamer van belastingstelsel tot wegenstelsel de inrichting van het land voor vier jaar vastlegt.De discutabele gang van zaken bij een kabinetsformatie is een vanzelfsprekendheid en zal het na de gebruikelijke oprispingen van ongenoegen ook blijven. Urgentie om te veranderen is afwezig. Bovendien zinloos want Kok zei het immers zelf: zo werkt het niet in dit land. Het is al vaker opgemerkt als het gaat om staatkundige en bestuurlijke hervormingen: op zo'n moment worden van politici Baron von Münchhausen-achtige handelingen verwacht.

Maar toch. De formatie blijft met zijn schimmigheden en vaak verregaande afspraken een proces dat in de kern niet deugt. In welk 'echt' land zou het bijvoorbeeld bestaanbaar zijn dat de jongste economische kerngegevens voorbehouden blijven aan de onderhandelaars voor een nieuw kabinet? Of de economische groei in Nederland volgend jaar op twee dan wel drie procent uitkomt is een voorspelling die bij uitstek interessant lijkt voor degenen die in de economie actief zijn. Banken, verzekeraars, ondernemingen, allemaal hebben ze te maken met het groeicijfer. Maar helaas, op deze relevante informatie zal de rest van het land moeten wachten totdat de direct betrokkenen bij de formatie officiële publicatie zinvol achten. Nieuwe gegevens over de ontwikkelingen in de luchtvaart? Wacht u toch op de broedende kip!

In welk 'echt' land dat zich parlementaire democratie noemt zou het voorstelbaar zijn dat een zeer klein clubje politici tot in detail afspraken maakt voor het over een periode van vier jaar te voeren beleid? Nog steeds staat in staatsrechtboekjes keurig de gang van een wetsvoorstel beschreven: ministerraad, Raad van State, Tweede Kamer, Eerste Kamer, Staatsblad. Prachtige theorie die in feite allemaal kan worden overgeslagen. De onderhandelaars van paars hebben al het werk reeds gedaan. Zelfs het tijdstip tot wanneer er maar 100 kilometer per uur in de Randstad mag worden gereden ligt vast.

Natuurlijk, in werkelijkheid zal het anders verlopen. Het kenmerk van een regeerakkoord is dat het binnen een mum van tijd is achterhaald. Nieuwe inzichten, nieuwe gegevens, ontwikkelingen in de coalitie: het zijn allemaal elementen die er toe bijdragen dat de absoluutheid van een regeerakoord met de dag afneemt. Maar juist die wetenschap, maakt het huidige mikadospel van onderhandelaars en informateurs nog extra bizar.

Het echte effect van het verloop van de kabinetsformatie tot nu toe is dat een nieuw paars kabinet al vaal is voordat het officieel is aangetreden. Dat is tevens het gevaar dat een nieuwe ploeg van het begin af aan zal bedreigen. Het eerste kabinet Kok kon profiteren van het momentum. Een anderssoortig samengestelde coalitie met nogal wat nieuwe gezichten had op voorhand reeds het krediet vastgelopen zaken aan te pakken. Hoe 'gewoon' het kabinet dan ook volgens zijn verwekkers mocht zijn, de samenleving was bereid het minder gewoon tegemoet te treden.

Paars II, de naam zegt het al, zal dat voordeel niet hebben. Integendeel. Kok, de vroegere premier van alle Nederlanders zal zich straks eerst moeten ontdoen van het imago slechts premier van de onderhandelaars te zijn. Veel zal voorts afhangen van de beloofde boodschap waarmee een nieuw kabinet aantreedt. De afgelopen weken is niets meer vernomen van de pogingen een paarse meerwaarde te formuleren dus al te hoog hoeven de verwachtingen op dit punt niet te zijn. Begrijpelijk, want waarom zou Paars II opeens wel een missie vinden, terwijl dit het huidige kabinet nooit is gelukt?

Enig elan kan een tweede paars kabinet dan ook alleen nog maar krijgen door de keuze van ministers en staatssecretarissen. Wat er ook nu aan afspraken wordt gemaakt, of voorgenomen beleid effectief in daden wordt omgezet blijft in hoge mate afhankelijk van de personen die hiermee zullen worden belast. De cruciale vraag is of de onderhandelaars straks de durf zullen hebben voldoende bewindslieden te laten rouleren en ook nog mensen van buiten weten aan te trekken. Of het ook zal gebeuren? Je hoort het Kok al zeggen: zo werkt het niet in dit land.