Een container vol vinyl

Menigeen heeft op zolder nog oude langspeelplaten staan. Wie ze te gelde wil maken, moet het volgende weten: Bach en Beethoven zijn uit, Bartók doet bij de tweedehands-platenhandel een rijksdaalder en verzamelplaten kunnen beter meteen de vuilnisbak in. Zelfs een unieke Mengelberg met de handtekening van Jo Vincent maakt weinig indruk. Willem Breuker en Kurt Weill daarentegen zijn geliefd bij verzamelaars.

Negen meter lp. Zevenentwintig meter cd. Vijf meter video. Negentig meter boek, veelal in dubbele rijen. Twee meter mappen met administratie. Mijn kasten puilen uit. Bovenop wat verticaal is opgeborgen, ligt nog van alles horizontaal. Het is vol. Toch krijg en koop ik elke week mooie cd's en komen er voortdurend interessante boeken, naslagwerken en catalogi bij. De compact disc heeft de ruimtenood niet opgelost. De cd is wel de helft minder hoog dan de lp-hoes, maar het doosje is ook veel dikker.

De gevolgen van de culturele overproductie en -consumptie zijn alleen onder controle te houden door een radicale selectie van platen en boeken. Overtollige cd's zijn bij vrienden en familie gewaardeerde cadeautjes. Maar verder? Met oude lp's kun je bij niemand aankomen. Een boek uit eigen kast kun je niet weggeven. Het vervoeren van honderden kilo's boek naar De Slegte kan niet zonder vorkheftruck.

Gelukkig zijn de handelaren in tweedehandsplaten meestal zó gevestigd dat je met de auto kunt voorrijden. Ik selecteer iets meer dan drie kratten met lp's, waardoor mijn negen meter lp tot 7,2 meter wordt gereduceerd. Het blijkt moeilijk om radicaal te zijn. Hoewel ik de meeste platen en cd's nooit meer zal draaien, is het archief, documentatie. De HRE-plaat met 22 tenoren die allemaal Recondita armonia zingen is onaantastbaar, net als de Mengelbergopname van de Vierde symfonie van Mahler, waarop de sopraan Jo Vincent op mijn verzoek een citaat schreef uit het lied dat ze daarop zingt: 'Kein Musik ist ja nicht auf Erden, die uns'rer verglichen kan werden.' Aan veel platen, meestal vaak gedraaid, zitten te veel herinneringen. Die leiden tot het goede voornemen om ze na de vut nog eens te draaien.

Wat weg kan, is veel barokmuziek - veelal meer van hetzelfde. Van repertoire dat ik in verscheidene uitvoeringen heb, sneuvelen de artistiek minder goede. Voor pianowerk is mijn belangstelling beperkt. Dat geldt niet voor opera, daarvan verdwijnt er niet één. De lp's die ik tevens op cd heb, moeten er echt aan geloven, zelfs de complete Brucknersymfonieën door het Concertgebouworkest en Haitink, al is het een prachtbox met de beeltenis van de componist in een gouden reliëf-medaillon. Die zal vast wat extra's opbrengen.

Ik rijd naar de sjiekste handelaar in klassieke lp's van het land, Jaco van Witteloostuyn in Heemstede. Hij heeft een winkel, 'Polyphon', met 18.000 stuks, aan huis. Van Witteloostuyn, ex-manager van de juridische faculteit van de Vrije Universiteit, is auteur van het standaardwerk The Classical Long Playing Record, dat tot in Amerika en Japan de aandacht trekt.

Van Witteloostuyn maakt korte metten met mijn illusies. De Bruckner-box vindt hij niks. “Albums zijn per definitie minder dan losse lp's”, doceert hij. “De verzamelaar is kieskeurig. Hij wil van Bruckner bij wijze van spreken de Derde symfonie onder Jochum, de Vijfde onder Mitropoulos en de Achtste onder Furtwängler, maar dan wel die live-opname die alleen in Italië is uitgebracht.”

Dan valt Van Witteloostuyns oog op de Beethovensonates van Alfred Brendel. Daar staat 'digitaal' op. “De lp-liefhebber houdt van analoog. Ook DMM, 'Direct Metal Mastering', is een vloek. Maar aan het eind van het lp-tijdperk zijn grote aantallen vernietigd, zodat sommige digitale platen zeldzaamheidswaarde hebben, als het belangrijke uitvoeringen betreft.”

Van Witteloostuyn smijt reputaties van componisten en uitvoerenden aan diggelen: de handel wacht absoluut niet op Bach, Mozart en Beethoven, evenmin op Brendel, The Academy of St. Martin-in-the-Fields, The English Concert, Trevor Pinnock en de dozen vol Callas die V&D ooit in de ramsj had. De klanten hebben het al of willen er zelf vanaf. “Serkin is uit, net als Pogorelich. De herontdekking van Jan van Gilse maakt hem nog geen groot componist.” Mijn twee fraaie Bartók-albums zijn ook al niks: “Het derde deel met de echt unieke opnamen is er niet bij.” Dan ziet hij een plaat van Emma Kirkby, voor sommigen wegens haar wijde jurken 'de zingende sprei'. Van Witteloostuyn: “Als ze in de hemel komt, gaan wij haar daar niet opzoeken.”

Ook verzamelplaten mogen niet. “De eerste wet is 'Gij zult niet bloemlezen.' Dus elke plaat met 'The best of' is waardeloos. En op die plaat van Stäbler staat een synthesizer. De tweede wet is: 'Gij zult niet synthesizeren.' En dat gitaartrio - ik wil niemand beledigen, maar gitaar is gitaar.” Zelfs Dietrich-Fischer Dieskau belandt op de grond. “Ik zit hier niet als muziekliefhebber - ik heb hem gisteren nog gedraaid - maar als handelaar.”

Een ander criterium bij de waardebepaling van lp's is de technische kwaliteit. Van Witteloostuyn weet alles van labels, codes en persingen. Napersingen met mindere klankkwaliteit herkent hij onmiddellijk. “Sommige binnenhoezen zijn meer waard dan de platen.” De Reflexe-serie van EMI is aardig, maar dan wel in de complete linnen band. De Oost-Europese labels Supraphon, Melodia, Hungaroton zijn moeilijk verkoopbaar. Ook het Ricercar-label is niet gewild, netzomin als Schwann en Maestoso.

Decca uit de jaren '60 en '70 met de brede band over het label, dat is legendarische klankkwaliteit, aldus de lp-kenner. Ook EMI is goed. Maar Deutsche Grammophon niet altijd: met drie vioolsonates van Brahms door Christian Ferras staat er te veel op één lp: “Menige naald kan die smalle groeven niet aan, de mijne overigens wel.” Platen van het ensemble Hoketus en van de basklarinettist Harry Sparnaay ziet hij te veel, net als de late Liszt van Reinbert de Leeuw, ondanks diens prachtige toelichting op de hoes: 'Liszt wierp een speer in het rijk van de toekomst.'

Van Witteloostuyn houdt wel van zeldzame viool- en celloplaten, avantgarde, Jan Boerman, Willem Breuker, Steve Reich, John Adams. Het stapeltje dat hij wil hebben, brengt honderd gulden op. De unieke Mengelberg-plaat met de autograaf van Vincent wordt geschat op zestig gulden, maar alleen bij verkoop via het Haarlemse veilinghuis Bubb Kuyper.

Met de rest van mijn overtollige platencollectie ga ik naar de beroemdste platenzaak van het land, Concerto in de Amsterdamse Utrechtsestraat. Concerto doet in alle genres, nieuw en tweedehands. Telkens komt er een pandje bij, dus in het volgende millennium reikt Concerto vermoedelijk tot het Frederiksplein. Nederland is op tweedehandsgebied een goedkoopte-eiland, zegt mede-eigenaar Gert Mazurel. De goedkoopste platen zijn vijf voor een tientje, verder dan 25, 30 gulden per lp gaat hij niet. De Concerto-klanten komen zelfs uit Amerika en Japan, ook handelaren, zoals de eigenaar van de tweedehands-platenwinkel Figaro uit Tokio. Dáárom is het zo druk op Schiphol.

De oude klassieke lp's betekenen slechts enkele procenten van de omzet, maar toch vindt Mazurel het niet leuk dat hij de tweede keus krijgt. “Er is momenteel veel belangstelling voor Kurt Weill, Bertolt Brecht, Paul Dessau en Hanns Eissler. Dat heb ik liever in het vak staan dan alle symfonieën van Beethoven onder Karajan of de complete Bruckner van Haitink. Het symfonische ijzeren repertoire loopt niet, kamermuziek wel.”

Mazurel doet een bod op alles wat wordt aangeboden. “Maar veel is onverkoopbaar of blijft onverkocht. Eens per maand storten we een grote container vol vinyl. Callas, Schwarzkopf en Sutherland lopen altijd wel, maar Gérard Souzay is niet meer te slijten. De Callasdoos van V&D wordt alleen nog gekocht wegens de boekjes met foto's.”

De Bartók-platen doen bij Mazurel een rijksdaalder per stuk, de plaat met Alban Berg-liederen van Fischer-Dieskau brengt vijf gulden op. Voor de drie kratten biedt Mazurel 450 gulden.

De opbrengst - belastingvrij! - gaat op aan nieuwe platen.

INFORMATIE

Tweedehandswinkels

Polyphon, Heemsteedse Dreef 295, Heemstede. Tel. 023-235280236; fax 023-235470575. Geopend (vanaf 4 sept. 1998): vr 14-16u; za 10-16u en volgens afspraak

Concerto, Utrechtsestraat 52-60, Amsterdam. Tel. 020-6266577. Aanbieden tweedehandsplaten: 10-12u

Record Palace, Weteringschans 33, Amsterdam. Tel. 020-6223904

Da Capo Records, Oude Gracht 10, Utrecht. Tel. 030-2316875

Hoffe Music Store, Provenierssingel 89, Rotterdam. Tel. 010-4664036

Wrecka Stow, Nieuwe Binnenweg 129, Rotterdam. Tel. 010-4362399

Platenmarkt Plein, Den Haag (donderdag)

Platenbeurzen

Op een aantal plaatsen worden af en toe platenbeurzen georganiseerd waar particulieren hun tweedehands lp's en cd's aanbieden. Locaties:

Jaap Edenhal, Radioweg 64, Amsterdam. 19 sept. 1998 10-17u

De Doelen, Schouwburgplein, Rotterdam. 12 sept. 1998 10-16u30

Literatuur

Nick Hamlyn, The Penguin Price Guide for record en cd collectors. De nieuwe editie van wat vroeger heette 'Official MusicMaster Price Guide for Record Collectors'. Meer dan 114.000 waardebepalingen (prijzen in Engelse ponden) van lp's, ep's, cd's en singles op het gebied van pop en jazz. Slechts een kort hoofdstuk analyseert de klassieke markt en signaleert zeldzame, bijzondere en dure platen, zoals HMV Stereo ASD 429 1961 met vioolconcerten van Bach en Mozart door Gioconda de Vito: 1200 pond (4000 gulden). Hoogst vermelde veilingprijs: 6000 pond (20.000 gulden) voor een acetaat (demonstratieplaat) van Soon Forgotten/ Close Together/ Can't Judge A Book van The Rolling Stones.

Verder: biografische informatie over belangrijke artiesten, van Abba tot Zappa, en beschouwingen over het voorkomen en de waarde van curiosa, zoals audiofiele persingen, autografen, bootlegs, cassettes, kleurvinyl, vervalsingen, flexi-discs, gouden platen, interviewplaten, testpersingen, mispersingen, privé-persingen en quadraphonische platen. 1000 pag. Penguin ISBN 0 14 051.391 4. Prijs ƒ 65,65.

J. van Witteloostuyn, The Classical Long Playing Record. Uitg A.A. Balkema, Rotterdam. 505 pag. ƒ 195. Het eerste complete en ruim geïllustreerde prachtboek over de lp: fonografische historie, productie, reproductie, labels, hoezenvormgeving, zeer uitvoerige registers van labels en productienummers.

    • Kasper Jansen