De privatisering van de sociale zekerheid; Veronderstelde zegeningen

Welke kant het ook opgaat met de sociale zekerheid, helemaal terug in de handen van de overheid komt de uitvoering ervan nooit meer. De weg naar marktwerking is definitief ingeslagen, de vraag is nu alleen hoe snel die weg bewandeld zal worden. Werkgevers- en werknemersorganisaties willen de hele uitvoering van sociale wetten zoals de WW en de WAO onder één dak brengen bij op winst gerichte ondernemingen. Kabinet en Tweede Kamer willen minder ver gaan en eisen dat de overheid bepaalt wie wel en wie niet een uitkering krijgt. De rest van de uitvoering wordt aan de markt overgelaten.

Wie deze strijd ook wint, alle betrokken instanties zetten zich schrap om op de privatisering voorbereid te zijn. Arbodiensten vechten samen met uitzendbureaus en uitvoeringsorganisaties alvast om de WW'er of WAO'er die terug naar de arbeidsmarkt moet worden gebracht. Verzekeraars zien een markt die wel vier keer zo groot is als pakweg de schadeverzekeringsmarkt. Het draait uiteindelijk allemaal om de werknemer en de werkgever. Wat schieten zij met die marktwerking in de sociale zekerheid op? Een overzicht.

Het is nog maar een kwestie van tijd voordat 'producten' als een WW- of een WAO-uitkering, met alles erop en eraan, aan de productenrange van een financieel concern als ING zal worden toegevoegd. Heel veel tijd, wat kabinet en parlement betreft. In het gezamelijke kamp van werkgevers- en werknemersorganisaties wordt de privatisering van de sociale zekerheid eerder verwacht, vooropgesteld dat ze samen bij de uitvoering van sociale wetten betrokken blijven. Maar voor beide 'kampen' geldt de strikte voorwaarde dat de overheid de polisvoorwaarden blijft stellen rondom de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsverzekering. Ook al is de uitvoering van de sociale zekerheid helemaal in handen van op winst gerichte bedrijven - noem het: geprivatiseerd - aan het wettelijke recht op een uitkering mag niet worden getornd. Van volledige privatisering zal dus nooit sprake zijn.

Dat verzekeraars baat hebben bij meer marktwerking in de sociale zekerheid is duidelijk, ze kunnen een nog completer aan individuele wensen aangepast productenpakket bieden. Een levenslange klantenbinding is de beloning. Ook ondernemingen als uitzendbureaus en arbodiensten kijken verlekkerd de weg naar meer marktwerking af. Voor hen wordt het weer aan het werk krijgen van WW'ers en WAO'ers een lucratieve business. Maar wat schieten de partijen om wie het gaat ermee op - de individuele werknemer en werkgever?

Waar het voor een verzekeraar aantrekkelijk is om een compleet pakket dienstverlening aan te bieden, is het voor een werkgever als klant van zo'n verzekeraar aantrekkelijk alle zaken rondom 'personeel' bij één aanbieder te hebben. De werkgever, vooral de kleinere, weet door alle voorbije en komende veranderingen in de regels rondom de sociale zekerheid niet meer hoe hij het beste kan voorhebben met zijn personeel. Een bedrijf dat de afdeling 'Personeelszaken' min of meer overneemt, kan voor een werkgever een uitkomst zijn. Dan kan die zich richten op zijn core-business, het bakken van koekjes bijvoorbeeld.

Steeds meer werkgevers besteden de zorg voor het personeel inderdaad uit aan een bedrijf dat vervolgens de loonadministratie doet, waakt over de arbeidsomstandigheden en verder een productenpakket biedt met het etiket 'employee benefits'. Dat pakket gaat van collectieve pensioenregelingen, via WAO-gat- en ziektekostenverzekeringen tot collectieve autoschadeverzekeringen, wachtlijstbemiddeling en zelfs life style- en stressverminderingscursussen. Een voordeel van zo'n totaalpakket is het gemak, een nadeel is de afgenomen vrijheid van de werkgever ten opzichte van zijn leverancier; een financieel maatpak kan knellen als de werkgever wil overstappen naar een goedkopere concurrent.

Vanaf 2001 kunnen aanbieders van dergelijke pakketten er in ieder geval de uitvoering van WW- en WAO-uitkeringen aan toevoegen. De markt is volgens politici in staat efficiënter dan de overheid de juiste uitkering bij de juiste rechthebbende terecht te laten komen. Efficiënter is in de beleving van politici synoniem met goedkoper en dus zouden de sociale premies die werkgevers betalen, omlaag moeten gaan.

Lagere premies zouden niet alleen de werkgevers, maar ook werknemers in hun portemonnee moeten voelen. Weliswaar betaalt een werknemer slechts een kwart van het totaal aan premies voor werknemersverzekeringen zoals de WW, op de lange termijn zouden ook de premies voor volksverzekeringen zoals de AOW omlaag kunnen en daarmee het nettoloon omhoog. Dat gebeurt in de ideale en sterk versimpelde situatie dat marktwerking in de sociale zekerheid ertoe leidt dat meer mensen een betaalde baan hebben en meer werkenden het geld opbrengen voor de uitkeringen van minder niet-werkenden. Helaas werken talloos veel meer krachten op de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld die uit het buitenland.

Naast de belofte van een hoger nettoloon worden werknemers nog twee zegeningen voorgehouden van privatisering van de sociale zekerheid. Als de markt zich daarover eenmaal ontfermd heeft komt een einde aan de enorme bureaucratie rondom de uitvoering van de WW en de WAO èn keert iemand met zo'n uitkering veel sneller terug in het arbeidsproces. Voortaan zou het hele complex van sociale zekerheid, sociale dienst, uitzendbureau, arbeidsbureau, uitkeringsinstantie, verzekeraar, pensioenfonds, achter één loket te vinden moeten zijn. Hiermee zou de uitvoering sneller en goedkoper moeten worden en iemand met een uitkering eerder terug leiden naar de arbeidsmarkt. Complicatie is dat 'Den Haag' twee loketten wil: één voor de overheid en één waarachter commerciële organisaties zich kunnen verzamelen.

Bij de privatisering van de sociale zekerheid staat alle betrokken partijen de mensen met werk als 'consument' op het netvlies. Ook als ze tijdelijk buiten de arbeidsmarkt staan, want dan 'hangt' er een premie aan hun terugkeer. Maar hoe zit het met diegenen, bijvoorbeeld met een bijstandsuitkering, die nauwelijks een reëel zicht hebben op een baan? Zij horen al jarenlang dat de verzorgingsmaatschappij wordt versoberd en tegelijkertijd dat marktwerking voortaan een prominente rol zal spelen. Geen wonder dat de privatisering van de sociale zekerheid door hen met angst en beven wordt tegemoetgezien.

Hetzelfde angstzweet breekt bij voorzitters van de besturen van arbeidsbureaus uit als het gaat om privatisering van de sociale zekerheid. Enkele van hen uit de Randstad zijn er zeker van dat die privatisering in het nadeel van de zwaksten op de arbeidsmarkt zal uitpakken. Hen weer aan het werk te krijgen kost de meeste inspanning en dus het meeste geld. Volgens de voorzitters van de arbeidsbureaus is een kosten- batenanalyse door een op winst gerichte onderneming razendsnel gemaakt en is het niet vrouwen en kinderen eerst, maar worden de kapitein en de eerste stuurlui naar de reddingssloepen geleid.

    • Erik van der Walle
    • Robert Giebels
    • Jochen van Barschot