De privatisering van de sociale zekerheid; Op jacht naar de bonus

Welke kant het ook opgaat met de sociale zekerheid, helemaal terug in de handen van de overheid komt de uitvoering ervan nooit meer. De weg naar marktwerking is definitief ingeslagen, de vraag is nu alleen hoe snel die weg bewandeld zal worden. Werkgevers- en werknemersorganisaties willen de hele uitvoering van sociale wetten zoals de WW en de WAO onder één dak brengen bij op winst gerichte ondernemingen. Kabinet en Tweede Kamer willen minder ver gaan en eisen dat de overheid bepaalt wie wel en wie niet een uitkering krijgt. De rest van de uitvoering wordt aan de markt overgelaten.

Wie deze strijd ook wint, alle betrokken instanties zetten zich schrap om op de privatisering voorbereid te zijn. Arbodiensten vechten samen met uitzendbureaus en uitvoeringsorganisaties alvast om de WW'er of WAO'er die terug naar de arbeidsmarkt moet worden gebracht. Verzekeraars zien een markt die wel vier keer zo groot is als pakweg de schadeverzekeringsmarkt. Het draait uiteindelijk allemaal om de werknemer en de werkgever. Wat schieten zij met die marktwerking in de sociale zekerheid op? Een overzicht.

Begin jaren negentig zat bijna een miljoen Nederlanders tot aan hun pensioen in de WAO. Daar moest een eind aan komen: per 1 januari 1993 werd de duur van de WAO-uitkering beperkt en de hoogte aangepast aan de mate van arbeidsongeschiktheid. Wie nog kon werken, moest werken - naar rato van de mate van arbeids(on)geschiktheid. Gedeeltelijk arbeidsongeschikten vinden echter moeilijk een baan. Een ex-WAO'er van, pakweg, 45 staat doorgaans te boek als “moeilijk bemiddelbaar” en komt nauwelijks nog aan de bak. Een lotgenoot van nog eens tien jaar ouder kan het al helemaal vergeten, alle mooie afspraken tussen uitvoeringsinstellingen ('uvi's' zoals Gak en Cadans) en de arbeidsbureaus ten spijt.

Oorzaak: de betrokken partijen worden niet geprikkeld om werk te maken van reïntegratie: de terugkeer van een uitkeringsgerechtigde naar de arbeidsmarkt. Marktwerking is daarom nu het toverwoord en de gedeeltelijk arbeidsgeschikte is de belangrijkste doelgroep voor de partijen die in de vermeende gaten van de markt springen.

Als uvi's met elkaar moeten concurreren, zullen ze proberen tegen zo weinig mogelijk kosten zoveel mogelijk WW'ers en WAO'ers aan de slag te krijgen. Niet alleen winnen ze daarmee de concurrentieslag, in de toekomst krijgen ze ook nog een bonus van enkele duizenden gulden per niet-werkende die terug wordt geloodst naar de arbeidsmarkt. Hoe moeilijker dat is, hoe hoger de bonus.

Omdat het exclusieve contract verdwijnt tussen uitvoerders en Arbeidsvoorziening voor bemiddeling van uitkeringsgerechtigden naar de arbeidsmarkt, kunnen ook uitzendbureaus zich op de reïntegratie storten. In plaats van met elkaar te concurreren, streven de Arbeidsvoorziening en de branche-organisatie Algemene Bond Uitzendondernemingen (ABU) naar een convenant, waarin ze afspreken elkaar de bal te zullen toespelen. 'Arbeidsvoorziening levert de mensen, wij de vacatures' is het ABU-scenario. Waar het de uitzendbureaus evenwel aan ontbreekt, is de zekerheid dat de toekomstige uitvoerders van de sociale zekerheid, wie dat ook zullen zijn, de arbeidsbemiddeling zullen uitbesteden. Die markt is immers lucratief genoeg om zelf op in te springen. Directeur Attema van uitzendbureau Start is daar niet zo bang voor. “Door onze ervaring en de schaal waarop we werken, kunnen wij het beter èn goedkoper dan, pakweg, het Gak.”

Attema waarschuwt er overigens voor dat uitvoeringsinstellingen zich niet al te snel rijk moeten rekenen. “Iemand die gedeeltelijk arbeidsongeschikt is, is moeilijk bemiddelbaar. Het kost meer inspanning, en dus ook meer geld, om zo iemand aan een baan te helpen.”

Behalve de uitzendbureaus zien ook arbodiensten wel brood in het reïntegreren van werknemers. “Doordat wij in de bedrijven zelf werken, kennen wij de werknemer het beste en weten we wat hij wel en niet kan”, stelt directeur C. Steenbergen van de Branche Organisatie Arbodiensten (BOA).

Wie nu ziek wordt, staat vrijwel vanaf de eerste dag in contact met een arbodienst. Die probeert bij de eigen werkgever ander werk te zoeken voor werknemers die hun eigen werk niet meer kunnen doen. Na een jaar ziekte - als iemand in de WAO terecht komt - moet de arbodienst de begeleiding bij de reïntegratie staken en het dossier van de werknemer overdragen aan een uitvoeringsinstelling.

Na de privatisering van de sociale zekerheid is een uitvoerder echter net zo goed een commercieel bedrijf als een arbodienst. De arbodiensten zien niet in waarom zij een dossier dan nog zouden moeten overdragen aan de uitvoeringsinstelling, zodat die een bonus kan opstrijken “terwijl wij zo iemand al een jaar intensief begeleiden”, aldus Steenbergen. “De uitvoeringsinstellingen hebben straks, net als commerciële verzekeraars nu, als doel om het aantal uitkeringen terug te dringen, en zo de schadelast te beperken. Dat staat op gespannen voet met de vereiste zorgvuldigheid en onafhankelijkheid.” Een werknemer zou bijvoorbeeld naar een te belastende baan bemiddeld kunnen worden, om zo zijn uitkering uit te sparen.

De BOA is vol vertrouwen dat de arbodiensten niet in die val trappen. Niettemin staat de onafhankelijkheid van arbodiensten nogal eens ter discussie. Bij de uitvoering van de (geprivatiseerde) Ziektewet zouden arbodiensten te vaak de kant van de werkgever kiezen bij de beoordeling of iemand ziek is, en werknemers daardoor te snel weer aan het werk sturen.

Directeur Attema van uitzender Start erkent dat bemiddeling door uitzendbureaus losstaat van de claimbeoordeling, de vraag of iemand recht heeft op een uitkering. “Wij blijven maar liever bij onze leest: mensen aan een baan helpen.” De BOA ziet voor de arbodiensten ook nog wel een rol weggelegd bij de claimbeoordeling. Die willen ze best uitvoeren, in opdracht van de onafhankelijke claimbeoordelaar. “We hebben daarvoor ervaren keuringsartsen in huis.”

Ook bij volledige privatisering van de WW en de WAO kan een arbodienst zijn diensten aanbieden voor de claimbeoordeling, maar de vraag is of iemand die zal afnemen. Uitvoeringsinstellingen hebben immers zelf verzekeringsartsen in dienst die de beoordeling voor de WAO nu ook al doen. En commerciële verzekeraars die in de uitvoering van de WAO stappen zullen, als ze al niet een alliantie met een van de bestaande uvi's hebben gesloten, de claimbeoordeling - en daarmee de grip op het aantal uitkeringen dat verstrekt wordt - liefst in eigen hand houden.