Golf Russische gelukzoekers overspoelt Kairo

Een nieuwe golf Russen overspoelt Egypte: handelaren, danseressen en sporttrainers. Het is de derde golf, na de aristocraten die vluchtten voor de bolsjewieken en de militairen en technici uit het Sovjet-tijdperk.

KAIRO, 23 JUNI. Ze heet Elena. Maar in het casino van het Shepheard Hotel noemen ze haar Lora, want er werkte al een andere Elena. “Russische meisjes met hun blanke huid zijn goed voor de reputatie van het casino”, grijnst Elena, alias Lora.

Ze is een mooi, frêle poppetje van 26. Zeven maanden geleden kwam ze uit Moskou, net gescheiden. Russische vrienden van haar werkten in het casino van het Shepheard, en het casino zocht een ervaren croupier uit Rusland. Haar appartement in de wijk Dokki wordt door het casino betaald. Ze verdient 750 dollar per maand. Ze mist alleen haar dochtertje, dat bij haar ex is achtergebleven. Verder vindt ze Kairo “tof”. Haar favoriete plaats is restaurant 'Peking', waar je tot diep in de nacht kunt eten en dansen op Arabische discomuziek. Daar heeft ze op deze vrije avond om half twaalf afgesproken met een Egyptische zakenman. De paar duizend andere Russen die de laatste jaren net als zij naar Kairo zijn gekomen, ziet ze buiten werktijd zelden.

Elena maakt deel uit van de derde golf Russen die Egypte deze eeuw overspoelt. De eerste golf kwam voor en vlak na de Russische Revolutie begin deze eeuw - aristocraten vooral, die op de vlucht sloegen voor de marxisten, en in Kairo, Port Said en de (toen) mondaine badplaats Alexandrië hun beschermde leven min of meer konden voortzetten. Ze hadden hun eigen clubs, baadden in nostalgie. De tweede golf kwam in de jaren zestig, tijdens de Nasser-jaren, na de Revolutie in Egypte. Zij werden gestuurd door de Sovjet-regering om de nieuwe bondgenoot Egypte militair en technologisch te helpen. Tussen de 15 en 20.000 ingenieurs assisteerden bij de aanleg van de Aswandam en het industriële Helwancomplex. Nog steeds draaien sommige fabrieken op Sovjet-machinerie. Zij reden op Oeral-motoren rond die je hier en daar nog steeds vindt, rookten Sovjet-sigaretten en spraken na verloop van tijd een Russisch-Egyptisch taaltje dat 'Aswani' werd genoemd. In 1972 zette president Sadat, die toenadering zocht tot Amerika, hen van de ene dag op de andere Egypte uit.

De derde golf, die begin jaren negentig op gang kwam en tot op heden voortduurt, is van een heel ander slag dan de vorige twee. Het zijn gelukzoekers - handelaren, danseressen, sporttrainers en dergelijke. Het politieke klimaat is gunstig voor hen: anders dan Sadat wil president Mubarak Moskou meer betrekken bij het vredesproces in het Midden-Oosten, als tegenwicht tegen de Verenigde Staten. En de Russen hebben na de val van de Muur geen uitreisvisa meer nodig. “Het zijn 'Nieuwe Russen”', zegt Vladimir Berljakov, correspondent van de Russische krant Troed in Egypte: “Nieuwe rijken die na de perestrojka snel geld hebben verdiend, of mensen die er in Rusland juist op achteruit zijn gegaan, en hier op eigen houtje komen om hun geluk te beproeven.”

Niemand weet hoeveel het er zijn. Enkele duizenden, schat men, wonen min of meer permanent in Kairo. Velen komen op een toeristenvisum en blijven hangen. Hun werkgever regelt een verblijfsvergunning, ze duiken in de illegaliteit, of ze reizen heen en weer. Ze melden zich alleen bij de ambassade als ze problemen hebben. “Als Sovjet-burgers waren we een hechte groep”, zegt persattaché Vladimir Fillipov, die zijn eigen gebouw heeft - een koloniaal huis met zeker twintig ondergestofte kamers die niet meer gebruikt worden nu de Sovjet-propagandamachine is ontmanteld. “Zelfs toeristen werden hier vroeger geregistreerd. De Russen van nu zijn gefragmenteerd. Ze willen absolute vrijheid.”

De Russen vertonen zich evenmin bij het Russisch Cultureel Centrum, dat met Tsjaikovski-concerten en literaire lezingen onder de vorige twee 'golven' het epicentrum was van de Russische gemeenschap. Alleen Vassili Tsjetsjin, directeur van het Poesjkin-taleninstituut, merkt wat van de huidige influx: “Steeds meer Egyptenaren willen Russisch leren. Zij werken in het toerisme of het zakenleven, en hebben steeds meer met Russen te maken.”

Het halve Kairo Symphonie-orkest bestaat uit Russen en Oekraïeners. Je pikt ze er zo uit, en niet alleen door hun lengte en blonde haren: Russische musici bespelen hun instrument overeind op hun stoel, de Egyptenaren zitten ineengedoken, met gekromde rug. Ook het Nationale Ballet is dankzij de komst van de Russen stukken beter geworden de laatste jaren. De sterdanser is Sergej Gorbatsjev, een benige god van twee meter lang; prima ballerina is Ljoedmila Solovjeva. De voertaal is Russisch. Als de Egyptische regering geen plafond had ingesteld (50 procent moet Egyptenaar zijn), waren ballet en orkest nu misschien helemaal Russisch geweest. De directeuren van beide instellingen zijn, zoals zoveel oudere Egyptenaren (onder wie president Mubarak) in de jaren vijftig en zestig gratis in de Sovjet-Unie opgeleid. Nu Russische kunstenaars vrij zijn om te reizen, worden ze grif gerecruteerd. Hun kwaliteit is hoog. In Kairo verdienen ze 500 dollar bruto per maand, meer dan in Moskou. “Hoe beter de voorwaarden”, vindt Gorbatsjev, “hoe beter je danst.”

Ballerina's voor wie in het Ballet geen plaats is, laten zich omscholen tot buik- of variétédanseressen. Ze zijn technisch goed, en vragen een fractie van wat beroemde Egyptische danseressen als Dina of Fifi Abdou voor een avond rekenen. “Kies maar uit”, zegt Vasim, een Egyptische pianist die een Russisch artiestenbureau heeft. Hij heeft fotoboeken vol. In zijn kantoortje in Heliopolis staan ook rijen video's van muzikanten, die je kunt huren voor feestjes en trouwerijen.

De wijk Mohandiseen staat bekend als de 'kofferhandelwijk'. Honderden Russen verkopen er theepotten of matroesjka-poppetjes op straat, en nemen Egyptisch textiel en leer mee terug. Toen de Sovjet-Unie net was opgebroken, hoefden ze bij thuiskomst geen importbelasting over die spullen te betalen. Nu wel. Daardoor stijgt hun aantal niet meer. Zij reizen met Aeroflot, op charters die tegenwoordig massa's Russische toeristen naar Egypte vervoeren, omdat ze 50 kilo gratis mogen vervoeren; bij Air Egypt moeten ze overgewicht betalen voor hun handelswaar. Toen Aeroflot laatst ook 5 dollar per extra kilo begon te vragen, verkocht de maatschappij ineens zoveel minder tickets, dat de regeling meteen weer werd afgeschaft.

Hoewel er naar verluidt veel mafiageld wordt witgewassen in Egypte, vooral in toeristische oorden aan de Rode Zee, zijn hier nauwelijks grote 'Nieuwe Russische' zakenlui. Sinds de ruilhandel tussen de twee regeringen in 1991 werd afgeschaft, liep de import van Egyptische producten terug van 243 naar 34 miljoen dollar per jaar - vooral tandpasta, sinaasappels en wc-papier. Het transport per schip is lang en moeizaam. Russische zakenlieden, die uit zijn op snel geldverdienen, krijgen daarbij snel hun bekomst van de Egyptische bureaucratie, die elke transactie eindeloos ophoudt.

En dan zijn er, onvermijdelijk, de 'Natasja's'. Prostitutie is officieel verboden in Egypte. Maar elke blonde vrouw loopt hier, net als in Syrië en de Golf, nu het risico om op straat een onoirbaar voorstel te krijgen. In de zomer zijn er meer prostituées dan anders: de duizenden vakantievierende Golf-Arabieren stuwen de vraag dan op.

Opvallend is dat de meeste Russen nauwelijks Arabisch of Engels spreken. Dus is er een nieuwe markt ontstaan voor Egyptenaren die Russisch spreken - kinderen van Egyptische vaders die in de jaren zestig gratis in de Sovjet-Unie studeerden en daar trouwden. Een van hen is Tamer Kadry. Hij heeft het dankzij de Russen helemaal gemaakt. Zijn moeder is Oekraïense. Kadry, een 29-jarige Egyptische yup in pak met kortgeschoren haar, runt sinds 1994 het reisbureau 'King Tut', voor toeristen uit Rusland en voormalige Sovjet-republieken. Die maakten vorig jaar maar liefst 30 procent van alle toeristen uit. Zijn gidsen zijn Russen, evenals steeds meer hotelpersoneel en duikinstructeurs aan de Rode Zee.

Net als Kadry vindt Elena, de croupier in het Shepheard-casino, dat er weinig cultuurverschil is tussen Russen en Egyptenaren. Zij zegt dat de immense gastvrijheid, de fatalistische inslag en de voorliefde voor totale ontspanning als (of zelfs vóór) het werk is gedaan, de verschillen tussen de orthodoxe en de moslim-religie ruimschoots overbruggen. “In het begin had ik het even moeilijk”, zegt Elena achter een glas bier in restaurant 'Peking'. “Wegens de taal. Nu spreek ik wat Arabisch, en zijn al mijn vrienden Egyptisch of Russisch-sprekende Egyptenaren. Ik wil op een dag terug naar Moskou. Maar de meeste Russinnen hier willen maar één ding: met een Egyptenaar trouwen. En natuurlijk wel eentje die geslaagd is.”

    • Caroline de Gruyter