Verkiezingen Tsjechië eigenlijk onbeslist

De Tsjechen hebben bij de verkiezingen van vrijdag en zaterdag een ruk naar links gemaakt. Maar hun stemgedrag is nog geen garantie dat die gewenste verandering er ook komt: de formatie belooft zeer moeilijk te worden.

PRAAG, 22 JUNI. De Tsjechen hebben voor verandering gekozen en dat is op zich een historisch feit. Tsjechoslowakije, respectievelijk de Tsjechische Republiek, is sinds de val van het communisme onafgebroken bestuurd door centrum-rechtse regeringen, met Václav Klaus in de hoofdrol. De Tsjechen moeten zelfs nog verder in hun geheugen graven om een moment te vinden waarop door middel van democratische verkiezingen een machtswisseling plaatsvond. Sinds 1918 is dat niet voorgekomen.

Helaas voor de Tsjechen is hun stemgedrag nog geen garantie dat die verandering er ook komt. Van enige historische opwinding was gisteren bij leiders van de vijf partijen die de vijf procentshorde naar het parlement wisten te nemen, niets te bekennen. In de eerste uren na de uitslag zaten ze als schuldige schooljongens braaf hun tijd uit bij de diverse Tsjechische televisiezenders die wilden weten hoe het verder zou gaan met het land. Maar niemand gaf een duidelijk richting aan, afgezien van de melding dat de communisten voorlopig niet aan bod komen.

Miloš Zeman, de winnaar van de verkiezingen, bleek 'te moe' om zijn zege echt binnen te halen. “Alles is open, we moeten eerst in eigen kringen beraden en onderhandelen”, was zijn nietszeggende reactie. De enige duidelijkheid die Zeman kon geven was dat hij premier wenst te worden. De 'moeheid' van Zeman is een politieke aangelegenheid in Praag. Kort voor de verkiezingen dook plotseling een brief op die president Havel aan Václav Klaus had geschreven met de boodschap dat Zeman hem - de president - had laten weten geen premier te willen worden omdat hij 'te moe' is. De president zou de wispelturige Zeman liever niet aan het hoofd van een nieuwe regering zien.

Václav Klaus, de oud-premier voor wiens politieke lot eind vorig jaar niemand nog iets gaf maar die een formidabele comeback maakte, gaf zich gisteren evenmin bloot. “De sociaal-democraten hebben gewonnen en ik wil ze graag feliciteren, maar wij hebben niet verloren.” Klaus wil zich voorlopig niet in de kaart laten kijken. Zeker niet door de leiders van de twee partijen die de sleutel van de komende formatie in handen lijken te houden: Josef Lux, met zijn christendemocratische partij die zich pal in het midden van het politieke spectrum ophoudt, en Jan Ruml, leider van de centrum-rechtse Vrijheidsunie (US).

Een coalitie van de sociaal-democraten en de christen-democraten ligt gezien de verkiezingsuitslag het meest voor de hand. Alleen heeft een dergelijke regering tenminste de steun van de Vrijheidsunie nodig om enigszins krachtdadig te kunnen opereren. Ruml echter sluit om programmatische redenen een samenwerking met Zeman c.s. voorlopig uit.

Dat zou de deur kunnen openen voor een 'rechtse' formatie, van de ODS van Klaus met de partijen van Lux en Ruml. Die combinatie evenwel zou een minderheidsregering opleveren met precies dezelfde ingebakken spanningen als de laatste regering Klaus, die eind vorig jaar roemloos aan broederstrijd en intriges ten onder ging.

De volgende optie is dan een samenwerking tussen socialisten en communisten. Maar zo'n coalitie zou al snel de interne samenhang bij de sociaal-democraten opblazen. Zeman mag de partijleider zijn, maar zijn nummer twee, Petra Buzková, is de populairste politicus van het land. En zij vertegenwoordigt een rechtervleugel binnen de partij die nadrukkelijk niets met de communisten te maken wil hebben.

De uitslag van de verkiezingen is dus eigenlijk onbeslist omdat geen enkele regeringscombinatie levensvatbaar lijkt. Toch moet er zo snel mogelijk een krachtdadige regering aan de slag om de verloren tijd in te halen. Tsjechië loopt allang niet meer voorop in de overgang naar een vrije markt. Polen en Hongarije zijn langszij gekomen en trekken op dit moment bijna al het buitenlandse geld aan. Het hervormingsproces is in het slop geraakt en Tsjechië raakt steeds verder achterop.

Alle ogen zijn daarom gericht op de man of vrouw die de komende dagen door president Havel zal worden aangewezen om het formatieproces in goede banen te leiden. Het moet iemand zijn die de niet geringe persoonlijke animositeit tussen de Tsjechische leiders weet te overbruggen en die de politieke discussie weet te verheffen tot een inhoudelijk gesprek, ontdaan van aantijgingen, laster en achterklap.

Wie daarin in slaagt zou zelfs de heren Klaus en Zeman in één regering kunnen onderbrengen. En een dergelijke 'grote coalitie' is eigenlijk de enige werkbare optie, vinden veel commentatoren in Praag.

Veel hangt dus af van de zieke president, die zich zelf ook liet ontvallen 'moe' te zijn van de Tsjechische politiek. Heeft Havel nog wel de inspiratie? “Het moet wel”, zegt Petr Matejú, tweede man van de Vrijheidsunie. “Als de president zou sneuvelen in een langdurige formatie, zitten we hier straks met ons allen in de hel.”

    • Renée Postma