De zangers mogen niet de zaal in kijken; Poppen spelen hoofdrol in Il Ritorno d'Ulisse

Vanavond gaat Il Ritorno d'Ulisse in de Amsterdamse stadsschouwburg in première. In deze opera is een belangrijke rol weggelegd voor de Zuid-Afrikaanse poppenspelers Adrian Kohler en Basil Jones. “We waren bloednerveus over onze eerste samenwerking met zangers.”

Il Ritorno d'Ulisse in Stadsschouwburg. Vanaf maandag tot en met 25/6. Inlichtingen: 020-5307111. Kaartenverkoop: 020-6211211.

AMSTERDAM, 22 JUNI. Niet alleen zangers en acteurs, maar ook musici en poppenspelers staan op het podium in de opera Il Ritorno d'Ulisse. Voor Basil Jones en Adrian Kohler van de Zuid-Afrikaanse Handspring Puppet Company die het poppenspel in het stuk verzorgt, betekent de betrokkenheid bij regisseur William Kentridge's bewerking van Monteverdi's opera een verfrissende nieuwe wending. Jones: “We hebben zo lang vrijwel alleen maar stukken gedaan met politieke lading dat we bijna vergeten waren hoe het is om met alledaagse problemen en gevoelens om te gaan. Met dit eeuwenoude Griekse verhaal over liefde en verdriet kunnen we afstand nemen van het politieke en opnieuw de menselijke emotie verkennen.”

Il Ritorno d'Ulisse gaat vanavond tijdens het Holland Festival in première in de Amsterdamse Stadsschouwburg. De opera vertelt het verhaal van Odysseus' terugkeer naar zijn vrouw Penelope na jarenlange omzwervingen. De rollen worden vertolkt door de poppen van Kohler en Jones, die ieder afzonderlijk gehanteerd worden door een poppenspeler en een zanger.

Kohler en Jones hebben al drie keer eerder met Kentridge samengewerkt, maar dit is de eerste keer dat ze direct in contact komen met opera. “Ik was in eerste instantie bloednerveus over het werken met zangers”, bekent Kohler. “Mijn angst bleek echter ongegrond. De zangers waren meteen enthousiast om met de poppen het podium op te gaan”.

Toch denkt zijn collega Jones dat het werken met poppen enig aanpassingsvermogen van de zangers vereiste. “Eén van de zangers was in het begin niet tevreden met de hem toegewezen pop. Hij werd gekoppeld met de herder, de eenvoudigste pop van allemaal en hij voelde zich er duidelijk niet mee op zijn gemak. Maar nadat hij een tijd had geoefend met de poppenspeler, ging hij zich steeds meer identificeren met de pop en ontwikkelde zich een levensecht karakter.

“De zangers moesten zich realiseren dat niet zij in het middelpunt staan maar de poppen.” Kohler benadrukt dat de voorstelling staat of valt met de centrale positie van de poppen. “Als een zanger niet naar de pop kijkt maar naar het publiek zoals operazangers normaliter doen, dan verschuift de aandacht naar de zanger en is de magie verbroken.” Jones bevestigt dit: “Het is essentieel dat de mensen in de zaal in de pop geloven. Het duurt altijd een minuut of vijf tot tien voordat het publiek de pop serieus neemt als speler en zij zich erin kunnen verplaatsen. De zangers mogen hen dan niet afleiden met gezichtsuitdrukkingen of blikken de zaal in.”

De poppen bestaan uit een blank houten hoofd en houten ledenmaten die zich laten bewegen met twee stokjes. Jones: “Onze poppen zijn geen satirische karikaturen zoals in Spitting Image of The Muppetshow. Ze hebben geen bewegende mond of grote ogen, de hoofden zijn vrij statisch.” De koppen van Odysseus en Penelope zijn gebaseerd op klassieke beelden. Die van de herder is gemodelleerd naar een afbeelding van Strawinsky en Minerva's hoofd is geïnspireerd door een meisje, dat Kohler in Frankrijk ontmoette.

Volgens Jones werpt het spelen van opera specifieke problemen op: “De lange scènes van een opera stellen andere eisen aan de bewegingen van de poppen dan een komedie of een toneelstuk met tekst in het algemeen. Alles gaat langzamer en wordt uitgesponnen.” Het ontbreken van dialoog betekent dat de poppen alleen met hun lichaam kunnen communiceren. Kohler: “Het moet nu allemaal een stuk subtieler dan gewoonlijk. Het gaat om minieme veranderingen in de houding van het hoofd of een armbeweging. De middelen om de poppen tot leven te laten komen zijn in dit stuk zeer genuanceerd. Essentieel bijvoorbeeld is de ademhaling van de stervende Odysseus die het hele stuk doorgaat. De ademhaling verwijst ook weer naar de zang waardoor een sterker geheel van poppenspel, zang, muziek en theater ontstaat.”

In hun eigen producties zijn de poppenspelers aan de blik van het publiek onttrokken en vertolken ze zelf de stemmen. In Il Ritorno d'Ulysse staan zangers en poppenspelers naast de poppen op het podium. “Dat is wel even vreemd. Opeens communiceer je samen met iemand anders door de pop die je met z'n tweeën vast houdt”, zegt Kohler. Jones is nog niet gewend aan zijn zwijgende rol op het podium: “Ik doe gewoontegetrouw nog steeds een stem warming-up voordat we opgaan, hoewel ik geen woord tekst heb.”

Wederzijdse acceptatie van poppenspeler en zanger is noodzakelijk om een pop tot leven te laten komen. Jones streeft een samensmelting van zanger, pop en poppenspeler na: “Voor mij werkt het pas echt als ik het idee heb dat ik zing. Dan is er harmonie en kan voor het publiek de illusie in stand blijven dat het de pop is die in werkelijkheid zingt.” Kohler: “Om een dergelijke harmonie te krijgen moeten zanger en poppenspeler zich concentreren op de pop, hun spreekbuis. Je raakt in een staat van trance, waarin je jezelf vergeet en alleen de pop er nog is.”

Er wordt wel gezegd dat poppenspelers verlegen acteurs zijn. “Dat klopt wel”, beaamt Kohler. “Ik hoef niet zo nodig een ster op het podium te zijn en herkend te worden op iedere straathoek. Het gaat erom welk effect de voorstelling op het publiek heeft.” Jones: “Het applaus vind ik zelfs een beetje gênant. Als mensen meteen applaudiseren dan zijn ze gewoon blij dat de voorstelling voorbij is en dan was het dus niet goed genoeg. Maar hoe langer de stilte voordat men begint te klappen duurt hoe meer mensen er daadwerkelijk van hebben genoten. Voor mij is de stilte tussen einde en applaus de eigenlijke ovatie.”

    • Edo Dijksterhuis