Voetballen tegen de Satan; Iran en Amerika ontmoeten elkaar op het voetbalveld

Bijna niemand roept meer 'dood aan de Amerikanen' in Iran. Toch is de confrontatie met Amerika morgenavond in Lyon meer dan een voetbalwedstrijd. Voetbal hoort sinds kort in de Islamitische Republiek tot het nationale cultuurgoed. “De WK verenigt ons volk.”

Zo gemoedelijk was de sfeer in het dorp Yssingeaux, gelegen in de Franse Haute-Loire, dat de plaatselijke veldwachters zelfs een balletje mee trapten met de Iraanse voetballers. Totdat de Franse omroep M6 afgelopen week de al enkele jaren oude film Nooit zonder mijn dochter uitzond. In die Amerikaanse verfilming van het gelijknamige boek van Betty Mahmoudi wordt een meedogenloos beeld geschetst van de Iraanse samenleving - alle mannen slaan hun vrouwen en je struikelt over de geiten.

Namens de Iraanse selectie belegden Mohammad Khakpour, Alireza Mansourian en sterspeler Khodadad Azizi een persconferentie, waarin zij in scherpe bewoordingen stelling namen tegen “de schandalige poging van de Franse televisie en wellicht zelfs de Franse regering om de eenheid in ons elftal te ondermijnen.”

Voorzitter Favahani van de Iraanse voetbalbond eiste zelfs excuses van het organisatiecomité van de Coupe du Monde 98. Azizi trok met een dramatisch gebaar de pet van zijn hoofd. “Op die pet stond met grote letters geschreven dat ik fair play naleef, maar daar is op de WK in Frankrijk geen sprake van”, mopperde de in Duitsland spelende Iraanse aanvaller. “De uitzending van deze absurde film kan geen toeval zijn, enkele dagen voor wij tegen Amerika moeten spelen. Nu kunnen wij ons niet normaal voorbereiden op de wedstrijd tegen Amerika.”

“Dit is een normale wedstrijd”, relativeerde Jalal Telebi, de vierde bondscoach in enkele maanden tijd. Zijn voorgangers werden ontslagen vanwege tegenvallende resultaten of omdat ze volgens ingewijden niet aan de leiband van de geestelijke leiders wensten te lopen. “Talebi besteedt meer tijd aan het bidden dan aan het trainen om te tonen dat hij een goede moslim is”, zegt een Iraanse journalist. Toch wordt in het fraai gelegen Yssingeaux dagelijks getraind, want zondag wacht Amerika. Is dat echt een gewoon duel?

Filmer Majib Varess gelooft het niet. Hij werkte voor de Iraanse televisie tot hij begin jaren tachtig merkte dat zijn kritische vragen niet langer op prijs werden gesteld. “De jonge generatie is toch jarenlang vergiftigd met de oproep 'dood aan de Amerikanen'. Hoewel de hardliners het niet langer voor het zeggen hebben in Iran zal daar toch wel iets van zijn blijven hangen.” De Iraniër maakt een documentaire over het Iraanse voetbalelftal en heeft zojuist de president van de Iraanse voetbalbond aan een kruisverhoor onderworpen. Nu mag het weer.

Australië

Niet langer is voetballen tegen de Satan het motto. Het Iraanse elftal is geen wapen om de haat tegen het westen te onderstrepen. De voetballers vertolken juist een nieuw bewustzijn, zij zijn de ridders van een moderne islamitische republiek.

“Het voetbal is een metafoor in mijn film”, legt Varess uit. “Dat idee werd gevoed door de loting voor de WK. Iran in één groep met de Verenigde Staten, dat verzin je toch niet? Ik probeer te laten zien hoe de voetbalsport meedeint op de veranderingen in de samenleving en hoe zij in feite de woordvoerder is geworden van die nieuwe maatschappij.

“Het voetbalelftal heeft een explosie van nationale trots ontketend. De voetballers hebben met hun plaatsing voor de WK een belangrijke bijdrage geleverd aan de eenwording van ons land. Niet alleen de ballingen voelen zich weer innig verbonden met Iran. Deze ploeg is mijn ploeg, de Iraniërs in Duitsland praten over hun team, de Iraniërs in Nederland genieten van de verrichtingen van hun ploeg. Ik beschouw Ali Daei en Azizi als mijn broers, ik heb het gevoel dat ze hetzelfde nastreven als ik, hoewel ik met mijn gezin in Australië woon.

Iran had zich eigenlijk al in zijn Aziatische groep voor de WK moeten kwalificeren, zegt Varess. “Toen dat niet lukte door de nederlaag tegen Japan kwam Iran naar mijn nieuwe vaderland voor een tweede poging. Ik besloot die twee thema's, mijn gedwongen vertrek uit Iran en de moeizame tocht van het Iraanse voetbalelftal naar de WK, in mijn film met elkaar te combineren. Met in mijn achterhoofd het idee dat we beiden langs een omweg het geluk hebben gevonden.”

Voor 120.000 uitzinnige toeschouwers in Teheran hadden de Aussies onder leiding van de Britse bondscoach Terry Venables een 1-1 gelijkspel behaald. In de return leek Australië bij een 2-0 voorsprong en met nog twaalf minuten op de klok niets meer te kunnen overkomen. “En toen gebeurde een wonder”, herinnert Varess zich. Dankzij doelpunten van Karim Bagheri en Khodadad Azizi vond Iran toch een sluipweg naar de WK.

Zo stil was het nog nooit geweest in een stadion met 80.000 Australische supporters. Varess legde niet alleen die sensationele ontknoping op beeld vast.Hij signaleerde tevens een omwenteling in de Iraanse cultuur. Voor het eerst werden vrouwen nadrukkelijk betrokken in de euforie over door mannen geleverde sportprestaties. Zo werd het voetbalelftal indirect de protagonist van de vrouwenemancipatie.

“In Teheran deelden mannen én vrouwen hun vreugde over de prestatie van het Iraanse elftal. Ik wil het niet eens een protest noemen tegen het regime, maar ik heb fantastische beelden van vrouwen die in pure extase hun sluiers afwierpen en de straat opgingen. Ook zij wilden hun emoties vrijelijk kunnen uiten en de autoriteiten hebben die uitspattingen niet weten te beteugelen. En waarom ook? Moest de regering vrouwen laten opsluiten die blij waren met de plaatsing van Iran voor de WK voetbal? Langzaam maar zeker is Iran op weg naar een modernere samenleving. De nieuwe president Khatami belichaamt meer dan alleen de hoop op meer vrijheid, hij maakt het ook waar.”

Met enige aarzeling erkent de vrouwelijke journalist Fairy Mohebbi uit Iran de visie van Varess, al kan zij slechts vanuit Engeland in alle vrijheid haar werk doen als correspondente voor de BBC.

Half naakte mannen

Ze heeft haar gezicht geaccentueerd met felrode lippenstift en de traditionele chador om haar gezicht te bedekken ontbreekt. “Zo kan ik me uiteraard nergens in Iran vertonen”, zegt Mohebbi. “Desondanks heb ik alle spelers van het Iraanse elftal geïnterviewd en ik heb zelfs een discussie gevoerd met de nieuwe voorzitter van de Iraanse voetbalbond. Die man kan in de problemen komen als extremistische moslims horen dat hij met een ongesluierde vrouw heeft gesproken.

“Maar vrouwen hebben in onze cultuur altijd een vooraanstaande positie ingenomen. Ook in een door geestelijke leiders bestuurde samenleving bezetten vrouwen zetels in het parlement. Hoe je de islam ook interpreteert; de Iraanse regering kan vrouwen niet uit de voetbalstadions weren als zij die per se willen betreden.”

Mogen vrouwen binnenkort voetbalwedstrijden bezoeken of worden ze geweerd uit een slechts voor mannen gereserveerde wereld? De liberale voorzitter Safaéi Favahani is al de vijfde president van de Iraanse voetbalbond in twee jaar tijd - zijn positie is net zo wankel als die van de bondscoach - en hij moet zijn woorden dus zorgvuldig kiezen. “Vrouwen mogen niet in stadions komen, omdat mannen onder elkaar zich van dusdanig ruw taalgebruik bedienen dat wij onze vrouwen daar aan niet willen blootstellen uit angst ze te beledigen.”

Fairy Mohebbi lacht uitbundig om de curieuze uitspraak. “Daarmee onderstreept Favahani juist de bijzondere positie van de vrouw in de Iraanse samenleving. Hoe moet hij het anders zeggen zonder meteen zijn baan kwijt te raken?”

De spelers en de coach van het Iraanse voetbalelftal zouden de gidsen kunnen zijn van een belangrijke omwenteling, maar zo ver reikt de tolerantie van de geestelijke nomenclatura nu ook weer niet. “Wij willen ons succes delen met het volk van Iran”, zegt middenvelder Alireza Mansourian. “En dan bedoel ik dus mannen én vrouwen.” Zijn ogen dwingen niet verder te vragen.

Bondscoach Jalal Talebi vertolkt echter de onbuigzame lijn van de door geestelijk leider Khamenei gedicteerde interpretatie van de islam. “De WK verenigt ons volk net als in Nederland”, zegt de 53-jarige trainer. “Met dit verschil dat vrouwen uitsluitend thuis voor de televisie van het voetbal kunnen genieten. Ons geloof schrijft nu eenmaal voor dat vrouwen niet mogen verkeren in het gezelschap van half naakte mannen en dat zou in een stadion kunnen gebeuren. De wetten van onze godsdienst laten zich niet wijzigen.”

    • Robèrt Misset