Hollands Dagboek: Herman von Hebel

Herman von Hebel (36) studeerde rechten in Groningen. Sinds 1991 werkt hij bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij is senior jurist bij de afdeling Internationaal Recht van de Directie Juridische Zaken. Hij maakt deel uit van de Nederlandse delegatie naar de diplomatieke conferentie over de oprichting van een Internationaal Strafhof die van 15 juni tot en met 18 juli plaatsheeft in Rome.

Woensdag 10 juniIk wil vandaag graag vroeg naar huis gaan om de laatste dag voor mijn vertrek naar Rome extra tijd te hebben voor Anja en de kinderen. De laatste voorbereidingen voor de conferentie kosten echter toch weer meer tijd dan gehoopt en om half zeven verlaat ik het ministerie. Ik neem nog even afscheid van een aantal collega's.

Thuisgekomen in De Bilt kan ik nog net Anja helpen met de kinderen naar bed brengen. Bente is zoals gewoonlijk weer vrolijk en klaarwakker. Sam heeft vanavond mij uitverkoren om voor te lezen. Het verhaal van Ot Jan Dikkie, waarin de hoofdpersoon op vieze woordjes rijmt, blijft een favoriet. Het is fascinerend om te zien hoe kinderen een feilloos gevoel hebben voor vieze woorden, zonder vaak de betekenis ervan te kennen. Na het verhaaltje moet ik, volgens het gebruikelijke patroon, nog even naast hem blijven liggen totdat hij in slaap valt. “Leg je bril maar op Ot Jan Dikkie, papa.” Hij is snel vertrokken.

Donderdag

Bente heeft nog geen echt tijdsbesef en zwaait vrolijk bij de deur ten afscheid. De koffer doet anders vermoeden, maar Sam vraagt nog, als laatste poging, of ik vanavond weer terugkom. Met een brok in de keel zwaai ik ten afscheid. Vijf weken is lang.

Ik kan er maar niet aan wennen dat de conferentie nu zonder Ad gaat plaatshebben. Ad Bos, de juridisch adviseur van het ministerie, heeft de onderhandelingen in de VN over het Strafhof vanaf het begin in 1995 met succes geleid. Eenentwintig weken vergaderingen in New York, vele andere besprekingen in binnen- en buitenland en talloze gesprekken over het Strafhof hebben geleid tot een intensieve en zeer plezierige samenwerking. Hij zou ook een belangrijk deel van de conferentie gaan voorzitten, maar een noodzakelijke medische ingreep gooide op het allerlaatste moment roet in het eten. Veel deelnemers aan de onderhandelingen hebben de afgelopen weken onthutst gereageerd en stuurden vaak hartverwarmende blijken van betrokkenheid. Ik hoop echt dat Ad aan het eind van de conferentie voldoende hersteld is om nog langs te kunnen komen.

's Middags in Rome bezoek ik de openingsbijeenkomst van een congres van een Italiaanse non-gouvernementele organisatie. Ik was het ontwerpprogramma kwijtgeraakt, maar had toegezegd een inleiding te houden. Dit blijkt bij aankomst gelukkig pas op zaterdagochtend gepland. De openingsbijeenkomst heeft een hoog bobogehalte, maar weinig inhoud. Met collega Thijs zoek ik een terrasje op. Nu kan het nog.

Vrijdag

De conferentie, die de komende vijf weken hier in Rome wordt gehouden, beoogt een Internationaal Strafhof op te richten die personen moet vervolgen die zich schuldig maken aan de meest gruwelijke wandaden; daden die, zoals het zo mooi heet, het geweten der mensheid schokken. Grofweg een Joegoslavië-tribunaal, maar dan op permanente basis. Het gaat om misdrijven als genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven en misschien agressie. Talloze en soms zeer politiek gevoelige onderwerpen zullen de revue passeren. Om er slechts een paar te noemen: welke rol moet de Veiligheidsraad spelen? Kan deze het Strafhof niet alleen verzoeken om een situatie te gaan onderzoeken maar ook het Strafhof weerhouden van onderzoek, indien dat politiek niet goed zou uitkomen? Mag de aanklager ook zelf het initiatief nemen om onderzoeken te starten? Dat is wel zo effectief en objectief, maar daarom niet voor alle landen even aantrekkelijk. En moeten nucleaire wapens of landmijnen als verboden wapens worden beschouwd en het gebruik ervan als een misdrijf?

In de loop van de middag haal ik alvast mijn toegangspasje voor de conferentie op. Ik breng een bezoekje aan Roy Lee, het hoofd van de codificatie-afdeling van de VN, die verantwoordelijk is voor de organisatie en ondersteuning van de conferentie. Een hele klus, aangezien er zo'n 140 landen en zo'n 250 non-gouvernementele organisaties zullen deelnemen. Naar verwachting zullen er in totaal ongeveer 2.000 mensen aanwezig zijn. Volgens het officiële programma zal er op drie verschillende plaatsen tegelijkertijd worden vergaderd, met simultane vertaling in de zes officiële talen van de Verenigde Naties. Daarnaast zullen nog talloze informele bijeenkomsten worden gehouden, waarbij gepoogd zal worden met een beperkt aantal mensen compromissen te sluiten tussen de verschillende standpunten. Kortom: een enorm circus, waarin je alleen maar je weg kunt vinden of, nog beter, invloed uit kunt oefenen door voortdurend ogen en oren open te houden.

Zaterdag

's Ochtends ga ik eerst naar het congres om mijn inleiding te houden. De bijeenkomst begint een uur te laat en houdt twee uur te laat op. Mijn voornemen om 's middags nog even toerist te spelen, valt daardoor enigszins in duigen. Een bezoek aan het Pantheon en een gigantisch ijsje vlakbij de Piazza Navona blijken nog mogelijk en zeer de moeite waard.

Collega Harry van onze permanente vertegenwoordiging bij de Verenigde Naties uit New York en collega Elda uit Den Haag komen die middag aan. De Nederlandse delegatie naar deze conferentie bestaat uit bijna 25 mensen. De meeste ervan echter, zoals de minister en enkele medewerkers, blijven voor een korte periode. Ongeveer tien mensen zijn de hele periode in Rome en doen volop mee aan alle onderhandelingen. Theo van Boven, hoogleraar volkenrecht uit Maastricht, is bereid gevonden om de Nederlandse delegatie te leiden.

Zondag

Anja belt mij wakker. Met Sam gekletst en Bente dacht zoals gebruikelijk dat ik oma was; papa staat altijd op de foto, oma's zijn altijd aan de telefoon. Het leven is nog simpel.

Aan het eind van de ochtend ga ik samen met Elda naar een bespreking over de organisatie van de conferentie. De Canadese voorzitter die Ad heeft vervangen, Philippe Kirsch, moet er nog inkomen. Ik word door verschillende delegaties aangesproken over het feit dat ik de discussies over de oorlogsmisdrijven zou gaan coördineren. Ik had die mogelijkheid met Roy Lee even besproken, maar er was nog niets besloten. Dit is weer typisch de VN. Hoewel het een organisatie is met meer dan 180 landen als lid, lijkt het soms op een klein dorp. Iedereen weet alles van elkaar, niets blijft geheim en het gonst van de geruchten.

Volgens goed Italiaans gebruik ga ik samen met Elda flink lunchen, met lekkere antipasti, pasta en wijn. Dit is nou precies waarom mijn broer zo jaloers op mij was dat ik naar Rome ging. Dat die conferentie zelf misschien ook wel heel spannend zou kunnen zijn, gaat er bij hem een stuk minder in. Hij zal zeker de enige niet zijn.

Vervolgens gaan Harry, Elda en ik naar een overleg van de zogenoemde 'like-minded'. Dit is een groep van ongeveer 50 landen die op een aantal belangrijke punten gelijkgezinde standpunten hebben en zo een sterk en effectief Strafhof willen oprichten. De bijeenkomst, in een zeer fraaie zaal in een oud paleis met vele muur- en plafondschilderingen, is echter weinig inspirerend en de temperatuur veel te hoog. Harry en Elda zeggen dat ik even sliep, maar dat blijf ik bestrijden.

Maandag

Theo is zondagavond gearriveerd. We praten 's ochtends even bij en gaan daarna op weg naar ons eerste delegatieoverleg. Dit overleg gaat elke ochtend plaatsvinden en is zeer nuttig voor de uitwisseling van informatie en het voorbereiden van het officiële Nederlandse standpunt. Op die manier kan worden voorkomen dat de delegatie in de diverse overleggen met tegenstrijdige standpunten komt.

De opening van de conferentie verloopt zeer voorspoedig. De proceduregels voor de conferentie en de verdeling van vice-voorzittersposten, voor een beetje diplomaat toch zeer favoriete onderwerpen voor eindeloze discussies, bleken uiteindelijk toch geregeld. Ik bel nog even naar Ad. Die had net op de radio gehoord dat de conferentie was begonnen. Dat zal een moment met gemengde gevoelens voor hem zijn geweest.

's Middags beginnen de speeches van ministers en regeringsleiders. Zo'n speech mag maximaal zeven minuten duren. Minister Van Mierlo zal pas woensdag kunnen spreken vanwege de EU-top in Cardiff.

Voorzitter Kirsch vraagt mij om de discussies over de definities van misdrijven, een van de kernvraagstukken van het Statuut, in te leiden. Dat moet woensdag gaan plaatsvinden. Hoewel ik die definities intussen bij wijze van spreken wel kan dromen, is het toch een flinke klus. Een goede introductie kan van groot belang zijn voor het welslagen van de discussies.

Dinsdag

Naar verwachting zal vanmiddag de kandidatuur van Den Haag voor de zetel aan de orde komen. Harry en ik spreken nog diverse delegaties aan over deze kandidatuur. Voor de vergaderzaal hebben enkele ambtenaren van de gemeente Den Haag promotiemateriaal neergelegd. De campagne voor Den Haag is steeds low key gespeeld. Den Haag huisvest al diverse internationale rechterlijke instellingen, waaronder het Joegoslavië-tribunaal. Daarmee is de stad eigenlijk een voor de hand liggende kandidaat. Hoe uitgebreider je de campagne maakt, hoe meer je het veronderstelde automatisme zelf ondermijnt, zo luidde de redenering. Hoewel de stad Neurenberg zich ook had gekandideerd, heeft de Duitse regering in Bonn die kandidatuur niet ondersteund. Van andere kandidaten was tot op heden niet gebleken.

Onze opzet voor de discussies vanmiddag is om in het artikel 3, dat vastlegt waar de zetel van het Strafhof is gevestigd, de naam van Den Haag ingevoerd te krijgen en dit artikel door te verwijzen naar de redactiecommissie. Dat betekent dat de politieke discussie wordt afgerond en dat alleen nog wat aan de redactie van de tekst kan worden gesleuteld.

Rond half vijf wordt de discussie over de zetel geopend, tesamen met een discussie over een aantal andere bepalingen. Als eerste neemt Harry het woord en stelt voor in artikel 3 de woorden Den Haag op te nemen. Onmiddellijk daarna spreekt Italië. Volgens het bekende VN-roddelcircuit zou dit land mischien ook geïnteresseerd zijn in de zetel, dus we wachten met spanning af wat er gaat gebeuren. Maar gelukkig ondersteunt Italië van harte het Nederlandse voorstel. Dit voorstel wordt vervolgens ondersteund door vele andere delegaties. Wat we gehoopt haddden bleek waar: er blijken geen andere kandidaten te zijn. Pogingen van sommige delegaties om de teksten nog niet naar de Drafting Committee te sturen, stranden gelukkig. En tegen zes uur kan de voorzitter vaststellen dat in ieder geval 'ons' artikel 3 direct naar de redactiecommissie kan worden verwezen. Hoewel de conferentie formeel pas aan het eind van de vijf weken over het hele Statuut zal beslissen, kan de klus geklaard worden beschouwd. Ik bel direct Ad om het goede nieuws door te geven.

De mensen die de afgelopen tijd hard hebben gewerkt aan de campagne, gaan het glas heffen. Ik ga nog met Theo en Elda naar een bijeenkomst van de like-minded en vervolgens terug naar mijn hotelkamer om de introductie over de misdrijven voor te bereiden.

's Avonds laat belt Anja nog; met Sam en Bente gaat alles goed. Mooi.

Woensdag 17 juni

Ik sta om vijf uur op om nog hard te werken aan mijn introductie. Minister van Mierlo zal vandaag de conferentie toespreken en samen met burgemeester Deetman een receptie geven tijdens lunchtijd en daarna nog een persbriefing. Ik kan helaas de speech niet horen omdat ik de discussies over de misdrijven moet volgen. Maar ik had 'm al gelezen. Hij bedankt onder andere voor de vele steunbetuigingen voor de kandidatuur van Den Haag en wijdt een heel persoonlijke passage aan Ad.

De persbriefing woon ik wel bij, in geval er vragen van juridisch-technische aard zouden komen. Dat bleek nauwelijks het geval. De eerste dag van discussies over de misdrijven verloopt voorspoedig. De onderhandelingen zijn nu echt begonnen.

    • Herman Von Hebel