HERSENKNOOPPUNT AMYGDALA HERKENT DE VIJAND IN EEN FLITS

Sommige emotionele reacties gaan buiten het menselijk bewustzijn om. Zo reageren de menselijke hersenen razendsnel op gezichten waaraan een slechte herinnering verbonden is - zonder dat het 'zelf' er weet van heeft. Twee Londense neurologen en een Zweedse collega doen in Nature (4 juni) verslag van een experiment waarbij ze aan een tiental gezonde proefpersonen foto's van gezichten lieten zien waarvan sommige eerder waren getoond onder begeleiding van hard onaangenaam geluid ('witte ruis' van 100 dB). Deze 'geconditioneerde' foto's werden onder meer 'onzichtbaar' getoond: na 30 miliseconde kwam er al weer een andere, neutrale foto van eeh gezicht in beeld die het beeld 'afdekte'. De personen meldden alleen het zien van deze tweede foto, hooguit hadden ze ervoor iets zien 'flikkeren'. Maar hun brein, in casu hun amygdala - het amandelvormig zenuwknooppunt dat zich in tweevoud onder de hersenschors aan iedere van de slapen bevindt en onderdeel is van het lymbische systeem - reageerde wel degelijk op deze flikkering, zo bleek uit hersenscans van de nietsvermoedende proefpersonen.

Uit eerder onderzoek is al bekend dat de amygdala betrokken is bij zoiets als het 'emotionele geheugen' en bij angstreacties. Nieuw in het Nature-onderzoek is dat bij de 'onbewuste' waarneming van het geconditioneerde gezicht de linker amygdala actief bleek te worden. Wanneer daarentegen de zelfde foto 'bewust' werd getoond (dus langer en niet onmiddellijk afgedekt door een neutrale foto van een gezicht) de rechter-amygdala bleek op te lichten op de hersenscan. In een commentaar bij het verslag in Nature schrijft Steven Hyman, voorzitter van het Amerikaanse National Institute of Mental Health, dat het nog prematuur is zelfs ook maar te speculeren over deze verschillen tussen de hersenhelften. Ook de Engelse en Zweedse onderzoekers zwijgen. Maar Hyman voorspelt wel dat de kennis van de neurologische basis van emoties in de nabije toekomst snel zal toenemen, met allerlei praktische toepassingen in de behandeling van geestesziekten.

Waarom de Engelsen en Zweden met gezichten werkten als basis van hun 'emotionele conditionering' wordt pas duidelijk uit een ander stuk uit dezelfde Nature (4 juni). Daarin schrijven drie Amerikaanse neurologen, onder wie de bekende Antonio Damasio van de Universiteit van Californië, dat patiënten bij wie de amygdala aan beide kanten zwaar beschadigd is, niet in staat zijn om een 'sociaal oordeel' te vellen over onbekenden wanneer ze een foto van die personen te zien krijgen - iets waar ongeschonden mensen wel gemakkelijk toe in staat zijn. Het gaat daarbij om een oordeel over de mate waarin deze onbekenden benaderbaar en betrouwbaar lijken. Wie beschadigde amygdalae heeft, vindt iedereen wel betrouwbaar, iets waar onbeschadigden heel anders over denken. Opmerkelijk is dat er alleen verschillen in beoordeling bestaan bij het zien van gezichten. Als het gaat om verbale beschrijvingen is geen verschil in het oordeel van mensen met of zonder amygdala gelijk.

De amygdala biedt ook een verklaring voor de vreemde toestand dat mensen gemakkelijk in verwarring raken als ze schrikken - terwijl toch een ferme evolutionaire premie staat op adequaat reageren bij onverwachte gebeurtenissen. In Science (12 juni) vat de neurologe A. Arnsten ander recent onderzoek naar de rol van de amygdala samen en komt tot de conclusie dat dit onbewuste hersendeel bij stress de macht over het lichaam dreigt over te nemen, ten koste van de pre-frontale hersenschors waarin de meer bewuste en rationele beslissingen worden genomen.

Op zichzelf is dat verstandig, zeker als de amygdala in staat is te putten uit eerdere angstaanjagende ervaringen. Maar Arnsten merkt op dat in het moderne leven dergelijke directheid vaak minder gewenst is. En ze noemt de automobilist die verdwaalt nadat hij een ongeluk heeft gezien, de atleet die zijn concentratie verliest na een kleine vergissing en daarom de race verliest èn ze noemt kinderen in stressvolle omstandigheden die vaak hyperactiviteit vertonen: typisch verstoringen van prefrontale cortex-rationaliteit, in de war gebracht door onbewuste limbische reacties.

    • Hendrik Spiering