Getroebleerde zoeker; CARLOS CASTANEDA (±1926-1998)

AMSTERDAM, 19 JUNI. Carlos Castaneda was een van de grote illusionisten van de jaren zestig. Zijn boeken over de spirituele belevenissen van de indiaanse brujo (tovenaar) Don Juan behoren evenzeer tot het erfgoed van dat suggestibele tijdperk als de LSD-cultus van Timothy Leary of de muziek van The Doors.

Zelfs zijn dood heeft iets van een mystificatie. De cameraschuwe Castaneda, die een teruggetrokken leven leidde, overleed al bijna twee maanden geleden, maar pas vandaag maakte een intimus van de schrijver zijn dood wereldkundig. Castaneda stierf op 27 april, vermoedelijk op 72-jarige leeftijd (over zijn geboortejaar bestaat onduidelijkheid), thuis in het Californische Westwood aan de gevolgen van leverkanker. Zijn as is na de crematie overgebracht naar een onbekende plek in Mexico.

Ook zijn herkomst is gehuld in nevelen. Volgens zijn ex-vrouw Margaret Runyan werd Carlos César Salvador Arana Castaneda in 1926 geboren in Cajamarca, Peru, als zoon van een horlogemaker. In de jaren vijftig vertrok hij voor studie naar Los Angeles, waar hij in de ban raakte van de subcultuur rondom de schrijver Aldous Huxley, die zojuist The Doors of Perception had gepubliceerd.

Met The Teachings of Don Juan brak Castaneda, toen nog student antropologie, in 1968 zelf door naar de roem. Het boek, waarin de student 'Carlos' door de Yaqui-indiaan Don Juan Matus met hulp van peyote wordt ingewijd in de indiaanse magie, sloot aan bij de zucht naar primitieve wijsheid en psychedelische ervaringen die de jaren zestig kenmerkte.

Castaneda presenteerde zijn boeken als vernieuwend wetenschappelijk veldwerk. Dat leverde hem in 1973 aan de Universiteit van Californië in Los Angeles een doctors-titel in de antropologie op, een teken hoezeer ook die universiteit in de jaren zestig onder druk stond van het zoeken naar nieuwe paradigma's. Critici hebben later aannemelijk gemaakt dat Castaneda zijn boeken samenstelde uit een mengeling van antropologie, mystieke literatuur, en fantasie, gecombineerd met een goed gevoel voor de tijdgeest. Liefhebbers van Castaneda's werk vinden de feitelijke juistheid van zijn boeken minder interessant dan het spirituele inzicht dat eruit zou spreken, en dat erop neerkomt dat onze alledaagse realiteit een mentale 'constructie' is waarachter een magische werkelijkheid schuilgaat.

De lessen van Don Juan werden het prototype voor de hedendaagse spirituele avonturenroman, een laagdrempelig genre dat pedagogiek combineert met entertainment en grote populariteit geniet onder New Age-aanhangers. De Celestijnse Belofte (1993) van James Redfield is ondenkbaar zonder Castaneda.

De laatste jaren hield Castaneda zich bezig met 'Tensegrity', een mystieke bewegingsleer die hij, opnieuw, zou hebben geput uit oude indiaanse wijsheid. Zijn tiende boek Magical Passes over 'Tensegrity' verscheen dit voorjaar, met drie instructie-video's.

    • Sjoerd de Jong