Generaal onthult: Z-Afrika bood bio-wapens aan in Europa

KAAPSTAD, 19 JUNI. Het Zuid-Afrikaanse leger heeft aan het begin van de jaren negentig geprobeerd chemische en biologische wapens te verkopen in Europa, onder meer aan Kroatië. Dit bleek gisteren tijdens een hoorzitting van de Waarheids- en Verzoeningscommissie in Kaapstad.

Wouter Basson, een hartspecialist die verantwoordelijk was voor de productie van de wapens, reisde hiertoe in 1993 met een klein vliegtuigje langs verscheidene landen. Een korte hechtenis in Zwitserland kocht hij af met 36.000 dollar.

Tijdens de hoorzitting gaf generaal Niel Knobel, destijds de hoogste legerarts en de meerdere van Basson, toe dat het apartheidsleger van weleer diverse projecten onder handen had voor de ontwikkeling van chemische en bacteriologische wapens.

Knobel zei dat het vroegere Zuid-Afrikaanse leger een 'defensief programma' had ontwikkeld dat de militairen (lees: de blanken) kon beschermen tegen “natuurlijke en menselijke rampen”. Ook toen de apartheid al op haar einde liep en Zuid-Afrika zich begin jaren negentig in een overgangsfase bevond, werd gewerkt aan de vervolmaking van niet-conventionele wapens. Details over de voortbrengselen van de legerlaboratoria wilde Knobel niet in het openbaar onthullen. De Waarheidscommissie honoreerde zijn verzoek documenten met een 'gevoelige inhoud' vertrouwelijk te behandelen.

Knobel omschreef Basson als een “uitmuntende arts en cardioloog”, die door Zuid-Afrika's geïsoleerde status was gedwongen tot “bedelen, roven en stelen” voor wetenschappelijke en militaire doeleinden. De inmiddels gepensioneerde legerarts vertelde de commissie dat het omkopen van functionarissen in binnen- en buitenland aan de orde van de dag was. In september 1993 betaalde Basson 20.000 dollar in Kroatië om toegang te krijgen tot regeringsfunctionarissen aldaar, zo blijkt uit een brief van Basson aan Knobel. Volgens Knobel was Basson in Kroatië om methaqualone te kopen, het basisbestanddeel voor de kunstmatig geproduceerde mandrax-drugs. Maar Hanif Vally, een advocaat van de Waarheidscommissie, wees Knobel erop dat Zuid-Afrika op dat moment zelf een fabriek had waar mandrax in grote hoeveelheden werd gemaakt. Het kopen van grondstoffen kon dus niet het doel zijn geweest van Bassons reizen, zo redeneerde Vally. Knobel bleef hierop het antwoord schuldig. In de wandelgangen lieten commissieleden weten dat volgens hun informatie Basson en andere vertegenwoordigers van het ancien régime de Zuid-Afrikaanse wapens aan het uitventen waren, uit winstbejag.

De commissie had graag Wouter Basson zelf aan een kruisverhoor onderworpen, maar is hierover in een gecompliceerde juridische strijd verwikkeld. Basson werd vorig jaar namelijk gearresteerd in het bezit van een grote hoeveelheid drugs. Hij is in afwachting van een proces hierover en zijn advocaten hebben tot nu toe met succes zijn verschijning voor de Waarheidscommissie weten tegen te houden. Ondervraging door de commissie zou zijn proces nadelig beïnvloeden, zeggen zijn verdedigers.

Vast staat dat hoofdonderzoeker Basson en zijn medewerkers in opdracht van de regering van president P.W. Botha aan het eind van de jaren tachtig grote hoeveelheden drugs produceerden, met name XTC en mandrax. De drugs waren bedoeld om opstandige zwarte en gekleurde townships te 'neutraliseren'.

Volgens Zenzile Khoisan, lid van de Waarheidscommissie, moesten de drugs een sociaal-economische chaos veroorzaken en daarin zou men geslaagd zijn. “Kijk naar de tientallen townships van de Kaapse Vlaktes. Voorheen waren de mensen daar zeer politiek actief. Nu is het er een puinhoop door drugs en bende-oorlogen”, aldus Khoisan.

    • Lolke van der Heide