EQ moet voor wie hogerop wil

Daniel Goleman, de schrijver van 'Emotionele Intelligentie' (EQ) lichtte onlangs op een congres te Antwerpen zijn denkbeelden toe. Een van de toehoorders was de Belgische premier Dehaene - een groot aanhanger van Goleman, die desgevraagd vertelde hoe hij dankzij een voldoende mate van EQ goed op de ontsnapping van Dutroux kon reageren.

Emoties zijn terug in het denken over management. Het beeld van het bedrijf als machine wordt vervangen door het beeld van het bedrijf als een gemeenschap van mensen. In een diensteneconomie verschuift de verantwoordelijkheid voor de processen in de onderneming naar de werknemers. Werknemers krijgen tegenwoordig zeggenschap over hun eigen taken, sterker nog, ze bepalen hun eigen taken. Zij weten zelf het beste waar ze goed in zijn en verdelen dat onderling. Het topmanagement ondersteunt en schept de voorwaarden waaronder de medewerkers hun werk kunnen doen.

Daniel Goleman, voormalig wetenschapsjournalist, verschafte in 1996 een kader voor die nieuwe opvattingen met zijn boek Emotionele intelligentie. Daar bleek een enorme behoefte aan te zijn. Er zijn inmiddels vier miljoen exemplaren van verkocht in 24 talen. Goleman is daarmee toegetreden tot het rondreizende circus van goeroes.De Amerikaan toonde zichzelf onlangs verbaasd over zijn succes, toen hij in Antwerpen was voor een congres. Daar kwamen 932 mensen op af, grotendeels uit het Belgische en Nederlandse bedrijfsleven, maar ook hoge Vlaamse ambtenaren, en de Belgische premier Jean-Luc Dehaene. Met zijn baardje, grijzende krullenbol en bril met dun metalen frame is Goleman het type psychiater dat soms opduikt in Woody Allen-films. “Ik dacht dat het een heel Amerikaans boek was. Ik had niet verwacht dat het zo succesvol zou zijn in verschillende culturen.”

Hij heeft de bestsellerslijsten gehaald in uiteenlopende landen als de VS, Argentinië, Nederland, Taiwan, Japan en Australië. In België staat het zelfs al 86 weken op de lijst van best verkochte boeken, mede dankzij premier Dehaene, die in een vraaggesprek verklaarde dat het zijn favoriete boek was. Ook was Goleman verbaasd over de vele reacties die hij heeft gekregen uit het bedrijfsleven, terwijl het boek veel meer over opvoeding en onderwijs gaat.

Goleman is niet de uitvinder van het begrip emotionele intelligentie. Evenmin poneert hij revolutionaire nieuwigheden. Een van de verklaringen voor het succes is dat hij het praten over emoties, dat door veel ondernemers wordt beschouwd als soft geneuzel uit de new age hoek, respectabel heeft gemaakt door het te koppelen aan wetenschappelijke inzichten uit de neurologie. Het pakkende etiket 'intelligentie' maakte het karwei af.

Goleman lichtte vast een tipje van de sluier op van zijn nieuwe boek, dat in oktober verschijnt. Wegens de vele reacties uit het bedrijfsleven gaat dat over emotionele intelligentie op het werk. EQ, de emotionele pendant van IQ, blijkt volgens Goleman twee keer zo belangrijk te zijn voor succes als IQ en technische vaardigheden. “Dat komt doordat je over vele hordes moet springen voordat je een hoge positie bereikt. De IQ-horde is erg hoog. Zodra je meedraait in de top, zijn de individuele afwijkingen in IQ erg klein. Er vindt echter geen selectie plaats op EQ. De verschillen daarin zijn erg groot. IQ en technische vaardigheden brengen je naar de top, EQ zorgt dat je nog verder opklimt.”

Het begrip emotionele intelligentie is in essentie terug te brengen tot het effectief omgaan met de eigen en andermans emoties. Goleman onderscheidt vijf aspecten: zelfbewustzijn, het aansturen van emoties, motivatie, empathie en sociale vaardigheden. Zelfbewustzijn betekent weten wat je voelt op het moment dat je het voelt. “Vaak zijn we niet in contact met onze gevoelens”, aldus Goleman, “en zijn we met onze gedachten elders”. Toch wegen emoties mee, wanneer mensen een beslissing nemen. Emotionele besluitvorming is onmogelijk zonder emotionele voorkeuren. Dat geldt zowel voor het kopen van een auto als het accepteren van een nieuwe functie. “Als je belangrijke beslissingen neemt, moet je luisteren naar je emoties.”

Zelfbewustzijn omvat ook kennis over de eigen sterktes en zwaktes. Sterktes leiden tot zelfvertrouwen, zegt Goleman. “Zelfvertrouwen is weten waar je goed in bent.” Zwaktes bieden een kans tot verbetering. “Alles kan worden geleerd. Zwakke punten gelden niet voor het leven.” Het IQ ligt min of meer vast op jonge leeftijd, het EQ kan steeds worden verbeterd.

Jean-Luc Dehaene weet dat hij goed is in teamwork, maar minder sterk in het bespelen van massa's. “Dan moet ik dingen doen die ik niet graag doe.” Met nauw verholen afschuw geeft hij het voorbeeld van Tony Blair. “Op openbare bijeenkomsten kan Blair nooit zonder kinderen. Daar heb ik geen nood aan.”

Het aansturen van emoties, het tweede aspect van Goleman, draait om het kunnen omgaan met krachtige gevoelens als woede, angst en verdriet, maar ook om het kunnen uitstellen van genoegens.

“Ik vloek altijd eerst goed”, zegt Jean-Luc Dehaene op de vraag hoe hij met woede omgaat. “Je krijgt vooral stress als je zaken intern verwerkt en niet uit. Toen men mij de ontsnapping van Marc Dutroux telefonisch meedeelde, zat ik in de Senaat. Ik geloof dat de Senaat daarna een nieuw telefoonapparaat heeft moeten kopen. Na die eerste uiting, ga ik nadenken hoe we uit de situatie kunnen geraken. Je moet je niet laten leiden door negatieve emoties; daar kun je niet op leven.”

“Afstand kunnen nemen van problemen is essentieel”, aldus de Belgische premier. “Er is nog nooit een probleem opgelost door niet te slapen. Wel is er voor veel problemen een oplossing gekomen door goed te slapen.”

Het derde aspect van Goleman is motivatie. Daarbij draait het om kunnen volhouden en zichzelf kunnen motiveren. “Hoe gaan we om met tegenvallers en fouten”, is de vraag die de Amerikaan stelt. Pessimisten concluderen volgens hem onmiddellijk dat een fout het gevolg is van een gebrek in henzelf. Optimisten daarentegen gaan ervan uit dat ze het de volgende keer beter kunnen doen door harder te werken; ze zien ruimte voor verandering. Uit een onderzoek naar verkopers van verzekeringen is volgens Goleman gebleken dat de optimisten 57 procent meer verkochten dan de pessimisten.

Het vierde aspect is empathie, het kunnen aanvoelen van en zich inleven in de gevoelens van anderen. “Dit is de wortel van zorg en medeleven. De afwezigheid ervan is zeer zorgwekkend”, aldus Goleman. “Mensen die alleen met zichzelf bezig zijn kunnen de organisatie en anderen van alles aandoen.”

Het vijfde aspect is sociale vaardigheden. “Mensen met een hoge sociale intelligentie vinden soepel aansluiting bij anderen, duiden scherp hun reacties en gevoelens, geven leiding, organiseren en weten raad met de geschillen die altijd opvlammen waar mensen zijn. Het zijn natuurlijke leiders”, zo schrijft Goleman in zijn boek. “Zij geven uitdrukking aan het onuitgesproken gevoel van het collectief en brengen het onder woorden om een groep naar zijn doel te leiden. Andere mensen zijn graag bij hen in de buurt omdat ze emotioneel kracht geven. Ze brengen hun goede humeur over op anderen en je hoort vaak dat ze zulk leuk gezelschap zijn.” Bill Clinton is een man die volgens Goleman “briljant” is in sociale vaardigheden en empathie, maar “minder goed in zelfbeheersing”.

Op de golven van de populariteit van Goleman is er grote belangstelling voor EQ-testen. Reuven BarOn heeft zeventien jaar gewerkt aan een test die vorig jaar in Canada op de markt is gekomen. “De test blijkt succesvolle en minder succesvolle mensen in allerlei beroepsgroepen van elkaar te kunnen onderscheiden”, zegt klinisch psycholoog Jan Derksen. Jan Derksen werkt aan een Nederlandse versie, die in oktober op de markt komt. Hij is tevens van plan om EQ-profielen te schetsen van verschillende beroepsgroepen.

De test meet intra-persoonlijke aspecten (bijvoorbeeld assertiviteit en zelfbeeld), interpersoonlijke aspecten (zoals empathie en sociale verantwoordelijkheid), adaptatie-aspecten (bijvoorbeeld probleemoplossend vermogen), stressmanagement en algemene stemmingsaspecten. Net als bij de IQ-test rolt er een cijfer uit dat gemiddeld 100 is. Ongeveer 70 procent van alle mensen blijkt te scoren tussen de 85 en 115. Vrouwen scoren beter op empathie en sociale verantwoordelijkheid, mannen doen het beter op stresstolerantie en assertiviteit, aldus Derksen.

Goleman aarzelt over het nut van testen. “Je moet er heel voorzichtig mee omgaan. Ze kunnen worden misbruikt als een oordeel. Testen zijn alleen nuttig als profielen voor sterke en zwakke punten. Je kunt ervan leren.”

Ook de Amerikaan zelf werkt aan een test, die gebruikt kan worden bij functiebeoordelingen in het bedrijfsleven. “Het heeft zin in de context van leren.” Derksen is het met Goleman eens, maar wijst er tevens op dat je de nieuwsgierigheid naar de eigen score als motivatie niet moet onderschatten. Bij de training voor het verkrijgen van de licentie van de BarOn-test hebben de deelnemers ook hun eigen EQ getest. “Het werd stil aan tafel toen de enveloppen werden geopend. Sommige mensen werden heel bleek.”

    • Twan van de Kerkhof