Rampjaar voor ASEAN

SINGAPORE, 16 JUNI. “Indonesië is voor alle landen in de regio de grote broer tegen wie ze jarenlang met veel ontzag opkeken. Alles wat daar gebeurt, heeft direct invloed op de situatie in hun eigen land”, zegt dr. Lennart Sebastian van het Instituut voor Zuidoost-Aziatische Studies (ISEAS) in Singapore. “Die invloed blijft Indonesië houden, maar nu het land niet langer een grote, sterke broer is, groeit de kans op ongunstige effecten.”

Voor ASEAN, de Associatie van Zuidoost-Aziatische landen waartoe op Cambodja (kandidaat-lid) na alle landen in de regio behoren, was het Soeharto-regime altijd een zekerheid. Nu de inmiddels 77-jarige oud-president zijn zetel heeft verlaten, groeit de angst in de regio voor permanente instabiliteit in Indonesië. Buurlanden als Maleisië en Singapore zijn bang dat de raciale en religieuze spanningen die in de eerste weken van Habibie's presidentschap in delen van Indonesië zichtbaar werden, zullen overslaan naar hun multi-raciale maatschappijen.

De ASEAN-lidstaten vrezen in hun worst case scenario's dat Indonesië onder Habibie alsnog desintegreert, dat het leger verdeeld raakt, steeds meer delen van Indonesië een onafhankelijke status opeisen en anarchie uiteindelijk het eilandenrijk zal regeren. “Er zal in dat geval een stroom van tienduizenden bootvluchtelingen op gang komen richting Maleisië en Singapore en andere landen in de regio”, voorziet Sebastian. “De controle over de belangrijke scheepsroutes in de Straat van Malakka zal steeds moeilijker te handhaven zijn door groeiende piraterij. Dat soort nachtmerries hebben veel regeringsleiders in deze regio.”

Tot nu toe uitten de ASEAN-leiders die zorgen niet in het openbaar. “Iedereen in deze regio worstelt duidelijk met zijn commentaren richting Indonesië. Zelfs in deze tijden van grote crisis houden de Zuidoost-Aziatische landen vast aan hun principe van non-interventie: je bemoeit je hier nu eenmaal niet met elkaars binnenlandse aangelegenheden.” Bovendien leeft het besef dat uitlatingen over Indonesië de situatie in dat land alleen maar ongunstig kunnen beïnvloeden. Om die reden blijft het bij de ASEAN-leiders in de meeste gevallen bij obligate aansporingen richting Habibie om toch vooral door te gaan met zijn 'reformasi'-politiek.

“De leiders van de buurlanden geven Indonesië en Habibie zes maanden de tijd om de situatie in het land te verbeteren. Pas daarna zullen ze zich, als dat nodig is, uitlaten over Indonesië. Maar verwacht ook dan geen pittige, kritische uitspraken. Dat past Aziaten nu eenmaal niet”, zegt Sebastian.

Volgens analisten zit de schrik er bij de meeste regeringsleiders in Zuidoost-Azië nog goed in. De economische crisis, die iets minder dan een jaar geleden uitbrak, heeft het zelfvertrouwen van de regio een stevige optater gegeven. De waarde van de nationale munteenheden is gekelderd, de aandelenkoersen zijn op dieptepunten aangeland.

De vrees bestaat dat aanhoudende onrust en onzekerheid in Indonesië de economieën in de regio nog verder zal treffen. De afgelopen dagen lieten de beurzen al weer zien dat die angst niet ongegrond is.

De politieke crisis in Indonesië geeft aanleiding voor nieuwe zorgen, zeker omdat de langgerekte archipel een centrale rol vervult in de regio. “De crisis heeft de verhoudingen binnen ASEAN omgegooid,” beweert Abdul Razak Abdullah Baginda, directeur van het Malaysian Strategic Research Centra (MSRC), een politieke denktank die onder meer de Maleisische regering adviseert. “Indonesië blijft weliswaar het belangrijkste land binnen de groep. Het is het grootste, dichtstbevolkte land binnen ASEAN en de politieke en economische ontwikkelingen in Indonesië hebben veel invloed op de omliggende landen. Maar de invloed van het land binnen ASEAN zal verminderen.”

Volgens Baginda bestaat de kans dat ASEAN door de Indonesische crisis intern steeds verdeelder zal raken. “Het afgelopen jaar was een rampjaar voor ASEAN: een economische crisis, een staatsgreep in Cambodja, Indonesische bosbranden die een enorm gebied in rook hulden. En nergens slaagde men erin gezamenlijke actie te ondernemen. Dat wakkert onderlinge verdeeldheid aan. De situatie in Indonesië geeft nog eens aan dat het nu de hoogste tijd is voor bezinning voor ASEAN om te voorkomen dat de groep uiteen valt.”

    • Max Christern