Overzicht van vijf eeuwen Friese boekdrukkunst; Het ontstaan van de eerste informatiestroom

In Friesland worden al vijf eeuwen boeken gedrukt. In Museum 't Coopmanshûs in Franeker is er een overzicht van te zien. Een van de eerste boeken die werden gedrukt, was de bijbel.

'Een snelweg van papier'. Vijf eeuwen drukkunst. t/m 5 juli Museum 't Coopmanshûs Franeker, Voorstraat. Geopend di t/m za 10-17 u., zo 13-17 uur.

FRANEKER, 16 JUNI. Nu de Friezen haast twistend over straat rollen over de al dan niet terechte viering van 500 jaar modern bestuur, wilde Museum 't Coopmanshûs in Franeker zijn handen niet branden aan een controversieel thema. Projectleider W. van de Kamp van de tentoonstelling 'Een snelweg van papier. Vijf eeuwen drukkunst', die in het kader van Fryslân 500 plaatsvindt: “We hebben alle gevoeligheden willen vermijden.” Aan een onderwerp als de ontwikkeling van de drukkunst vanaf de vijftiende eeuw tot heden, kan niemand zich storen.

“Het is een tot nu toe onderbelicht thema”, meent Van de Kamp. “Het drukken van boeken met losse letters is cruciaal voor het ontstaan van de moderne tijd. Het vastleggen van wetten en de massaproductie van drukwerken markeerden de overgang naar een gecentraliseerd bestuur en brachten het nationaal bewustzijn op gang. De ongeletterdheid verdween, de vraag naar geschriften nam toe en de informatiestroom kwam op gang, doordat gedrukte geschriften zich verspreidden.” De snelweg van papier werd gebouwd en druk bereden.

Gecentraliseerd bestuur in Friesland, dat in 1498 door de hertog van Saksen werd ingesteld, kon mede worden gesticht doordat eenduidige gedrukte wetteksten, aanplakbiljetten en formulieren verspreid konden worden.

De expositie geeft een overzicht van de techniek van het vervaardigen van boek en prent, de geschiedenis van de uitvinding van de boekdrukkunst en de betekenis van enkele vermaarde Friese drukkers. Er wordt in een notendop een beeld geschetst van de ontwikkeling van de drukkunst. In de vijftiende eeuw werden boeken vermenigvuldigd door overschrijven. De ganzenveer werd in de schrijfateliers druk gehanteerd en op perkament ontstonden de fraaiste handschriften. Te zien is een fragment van een muziekhandschrift uit de vijftiende eeuw. Aan de hoofdletter V. tekende de monnik een gezichtje. “Misschien verveelde hij zich”, denkt Van de Kamp. Tussen de periode van overschrijven en het drukken met losse letters werd er met behulp van houten stempels al een hogere productie tot stand gebracht. In het begin waren het vooral plaatjes van heiligen die werden gestempeld, later verschenen er ook teksten bij. Omstreeks 1450 maakte Johannes Gutenberg uit Mainz gebruik van losse letterstempeltjes. Hij geldt als uitvinder van de typografie. Het grote voordeel was dat de metalen lettertjes opnieuw gebruikt konden worden, fouten in teksten hersteld konden worden bij een volgende druk en massaproductie modern ondernemerschap op gang bracht. Eén van de eerste boeken die gedrukt werden, is de bijbel. Op de tentoonstelling ligt een facsimile van Gutenbergs omstreeks 1456 gedrukte bijbel, die in een oplage van 180 verscheen. Het drukken daarvan duurde naar schatting een jaar. “De vraag naar bijbels was gigantisch”, stelt Van de Kamp, “mede de opkomst van de hervormingsbeweging binnen de Rooms-Katholieke Kerk.”

Niet bekend

Voor de fijnproevers is er veel te zien en te lezen: kaarten, kalenders, de eerste uitgave van de Leeuwarder Saturdagse Courant uit 1752, waarin lezers worden opgeroepen 'bijzonderheden' mee te delen. En fraai uitgevoerd houten drukpersje uit de eerste helft van de zeventiende eeuw, dat particulieren gebruikten bij het boekbinden of het drogen van planten. Uit eigen collectie worden vier boekbanden van Anna Maria van Schurman (1607-1678), die studeerde aan de Franeker Universiteit tentoongesteld. Op de kaft van groene zijde borduurde ze bloemtakken in goud en zilverdraad. De tentoonstelling staat ook stil bij het boekdrukkersbedrijf in Friesland. Franeker bezat in 1586 de tweede universiteit van het land (na Leiden) en drukker Gilles van den Rade had er een goed uitgerust bedrijf, waarin hij alle universitaire geschriften en uitgaven drukte. “Omdat hij ook Griekse en Hebreeuwse letters had, kreeg hij opdrachten uit het hele land”, vertelt Van de Kamp. Ook uit latere tijd worden druksels getoond, zoals de 'Zeege-zang', een loflied op de benoeming van de hoogleraar filosofie Johannes Regius (1656-1738) tot rector magnificus aan de Franeker Universiteit. De slotregels luiden: “Ook als de koude doot uw Lijk met stof bestrooit, dan leeft uw naame nog: de wijzen sterven nooit.” De tekst werd in Franeker gezet en gedrukt door academiedrukker en landsdrukker Wilhelmus Coulon in 1734.

    • Karin de Mik