De haven van Beira leert van Amsterdam; Alles moet anders

Amsterdamse deskundigen geven leiding aan de modernisering van de Mozambikaanse haven Beira. Tegelijk moet het beheer over de haven op last van het IMF worden geprivatiseerd. Over de wenselijkheid van dat laatste denken Amsterdammers en Mozambikanen verschillend.

De mannen uit Amsterdam hebben hem van alles geleerd, maar de avonden aan het strand zullen hem het meest bijblijven. Ver van de drukte en wanhoop van de stad, dicht bij Clube Nautico en Biques, daar waar de vrouwen komen. Biertjes mee, en boeken - “het zijn zulke aardige mensen”, zegt Sabado Domigo. In de haven van Beira leert de onderhoudstechnicus overdag over de haven van Amsterdam; als de zon onder is over het leven. De loodsen vertellen over Nederland, Domigo (24) en zijn collega's vertellen over hun jeugd.

Natuurlijk, het is niet alleen de gezelligheid ('Gemütlichkeit', eigenlijk - Domigo heeft een korte opleiding in Duitsland gehad); hij kan nu meer dan twee jaar geleden. Bij reparaties heeft hij steeds minder hulp nodig. En, het belangrijkste: “Ik heb dingen geleerd die ik nu aan anderen kan leren.”

Als het aan Amsterdam ligt krijgt het Mozambikaanse zusje de beste haven van Afrika. Efficiënter en klantvriendelijker dan die van Maputo, Durban of Dar es Salaam. De natuurlijke voorwaarden zijn er -dat wisten de Portugezen al- 'slechts' het geld en de kennis moeten uit het buitenland komen.

De haven van Beira heeft al enkele terminals die Europees aandoen: grote, nieuwe hijskranen lossen oceaanstomers uit alle hoeken van de wereld. Enkele havenwerkers, in glimmende gele overalls, zijn voldoende om de lading op de kade te krijgen. Hier is de toekomst van de haven begonnen. Elders gaat het er minder modern aan toe: verroeste bootjes (sommige kades worden gebruikt als botenkerkhof), kapotte kranen en havenarbeiders die in de schaduw van gestapelde containers liggen te wachten op werk.

Toch is ook in dit gedeelte van de haven al veel veranderd, vertelt Francesco Cadeado (45), die verantwoordelijk is voor het laden en lossen van de binnenvaartscheepjes uit Quelimane, zo'n zeshonderd kilometer ten noorden van Beira. Tien jaar geleden ging alles nog met de hand, nu heeft hij een hijskraantje: “Gekregen van APC”.

Op verzoek van het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking begeleiden sinds 1989 de Amsterdam Port Consultants (APC) -een adviesbureau van enkele grote Amsterdamse havenondernemingen waaronder het Gemeentelijk Havenbedrijf- het Mozambikaanse staatsbedrijf Aminhos de Ferros de Moçambique (CFM) bij de modernisering van Beira's haven. De gemeente Amsterdam zag in de samenwerking een mooie aanleiding tot een stedenband, en in 1993 werd Beira een officiële 'zusterstad' van Amsterdam.

In de stedenband gaat het voornamelijk om kennisuitwisseling; Amsterdam heeft weinig geld voor Beira, maar helpt bij het vinden van expertise. Het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking, dat al in 1981 de haven van Beira 'adopteerde', betaalt. APC heeft van het ministerie voor de komende twee jaar vier miljoen gulden gekregen. In totaal is zo'n 35 miljoen in de Mozambikaanse haven geïnvesteerd.

Havenmeester Antonio Ricardo José Urbano (39) kwam in 1990 naar Nederland om het vak te leren. Drie maanden theorie in Rotterdam, een jaar praktijkopleiding in Vlissingen en vier maanden stage in IJmuiden. Toen hij terugkwam in Beira wist hij: 'Alles moet anders'.

Het CFM was te log, te traag, te duur. “De kade stond vol met mensen die niets deden, de klanten bedolven ons onder klachten en er werd niets verdiend.” Nu gaat het beter, maar langzaam. Niet zo verwonderlijk, meent Urbano. “Vergeet niet dat niet zo heel lang geleden de Portugezen alle kennis mee naar huis hebben genomen.”

Er is met moeite iets van terug te vinden, maar Beira was aan het begin van deze eeuw dé plek voor rijke Portugezen. De majestueuze bouwwerken die ze hier neerzetten zijn nu allemaal vervallen. Het Grand Hotel in het centrum van de stad, ooit de speelplaats voor de lokale chic, is 'gekraakt' door arme Mozambikanen, die de parketvloer hebben gebruikt als brandhout.

De Portugezen vertrokken in 1974 overhaast en lieten Mozambique in chaos achter. In Beira wist eigenlijk niemand hoe een haven gerund moest worden; de Portugezen hadden de beste banen onder elkaar verdeeld. En geld om de apparatuur te onderhouden of het personeel te betalen was er plotseling ook niet meer.

De volgende tegenslag kwam tien jaar later: de burgeroorlog tussen de socialistische regeringspartij Frelimo en de rechtse guerrillabeweging Renamo. De oorlog kostte een miljoen levens en bracht zo'n dertig miljard dollar schade toe aan de economie. Volgens de Wereldbank is Mozambique nu het armste land ter wereld.

De CFM was een belangrijk doelwit van Renamo, want om Mozambique te ontwrichten moest de haven worden stilgelegd. Mozambique is immers financieel grotendeels afhankelijk van de Beira-corridor, de transportroute van Zimbabwe, Malawi en Zambia naar de haven van Beira. Jarenlang wist Renamo de aanvoer van olie, koper en kolen door Mozambique geheel stil te leggen.

In 1993 tekenden Renamo en Frelimo, onder druk van de Verenigde Naties, een vredesverdrag. In zijn kantoor - een van de weinige ruimtes in Beira met een airconditioning die wèrkt - benadrukt havendirecteur Carlos Mesquita dat dit nog niet zo lang geleden is. “We zijn eigenlijk nog maar net begonnen met de wederopbouw.”

Maar tijd wordt Mesquita niet gegund: het Internationale Monetaire Fonds (IMF) is ongeduldig. Het IMF geeft financiële steun aan Mozambique onder de voorwaarde dat het land zo snel mogelijk een 'openmarkteconomie' krijgt. Daarom wordt CFM, eigenaar van alle spoorlijnen en havens, grotendeels geprivatiseerd.

Mesquita moet de haven opnieuw inrichten en krijgt daarbij steun van Kees Koper, een technisch adviseur van APC die al vanaf 1990 in Beira woont en werkt. Een goede hulp, aldus Mesquita. Koper weet precies hoe de haven van Amsterdam werkt en in Beira proberen ze dat zoveel mogelijk te imiteren: één bedrijf als 'landlord' (zoals het Gemeentelijk Havenbedrijf in Amsterdam), en in de haven verscheidene zelfstandige ondernemingen.

Dit jaar wordt een grote stap in deze richting gezet. Het Amsterdamse overslagbedrijf Cornelder (een van de bedrijven binnen APC) gaat twee haventerminals beheren. Mesquita: “Van het IMF móesten we trouwen en dus hebben we maar de beste vrouw uitgekozen.”

De havendirecteur heeft zo zijn twijfels over de privatisering van CMF. “Zoveel mensen zijn afhankelijk van ons. CFM bezit hele dorpen. En wie gaat dat overnemen? Wie gaat dan zorgen voor water en elektriciteit?” Bovendien werken er nu zo'n zestienhonderd havenarbeiders in Beira, die niet allemaal kunnen blijven wanneer de haven 'afslankt'.

Volgens marketing manager Frank Massoon (32), een van de zes APC-mannen in Beira, ziet de havendirecteur de toekomst te somber in. “Heel Mozambique zal de vruchten plukken van een goede haven. Al zal dat waarschijnlijk nog een paar generaties duren.”

Massoon kwam twee jaar geleden naar Beira om de marketingafdeling van de haven op poten te zetten. Voor die tijd reisde hij als zelfstandig havenconsulent de wereld rond. Massoon werkte onder meer in Roemenië. Kenia en Tanzania, maar nooit lang. Op een gegeven moment werd hem dit toch te vrijblijvend: “Ik wilde méér betekenen.”

Het bevalt hem prima in Mozambique. Goedbetaald werk, vriendelijke mensen en een huis met westers comfort in Macuti, door de Nederlandse kolonie 'Ikeadorp' genoemd. In Macuti -aan de rand van de stad en zo'n vijftig meter verwijderd van het strand- wonen alle ontwikkelingswerkers in witte huisjes met Zweedse meubels. “Dat kan ook niet anders”, zegt Massoon. Wonen in de stad geeft te veel problemen. “Daar ben je niet zeker van water of elektriciteit.”

De Nederlanders hebben nog tot het jaar 2000 de tijd om de haven van Beira te reorganiseren, daarna nemen de Mozambikanen het management weer over. Dat gaat zeker lukken, zegt Massoon. In de afgelopen jaren is al veel verbeterd. “Je kunt deze haven niet vergelijken met die van Amsterdam of Rotterdam, maar voor Afrikaanse begrippen is Beira al heel wat.”

    • Peter Wagenaar