Vrij in Varsseveld

Eendrachtig & Vrij of de zinnige Varsseveldse paradox door Marie-Huberte E.A. Meijer-Paumen, ISBN 90-804253-1-1, uitgever Vrijzinnige geloofsgemeenschap NPB Varsseveld, ƒ 29,50.

Eigenwijs, liberaal en ondogmatisch zijn ze in alle opzichten: de naar schatting nog zesduizend leden van de vrijzinnige geloofsgemeenschap Nederlandse Protestanten Bond (NPB). In plaatsen als Velp, Wassenaar, Bennekom en Bilthoven hebben ze redelijk grote afdelingen, maar die van het Achterhoekse Varsseveld, dat tegenwoordig deel uitmaakt van de gemeente Wisch, steekt er met achthonderd leden relatief gezien toch met kop en schouders bovenuit.

Aan de Doetinchemseweg liggen daar naast elkaar de pastorie en het witte kerkje De Eendracht, dat eerder op een schuur lijkt dan op een huis van God. “Baksteen voor baksteen werd bijeengeschraapt vanuit de wil op een zelfstandige en eigen geloofsbeleving”, staat in 'Eendrachtig & Vrij, of de zinnige Varsseveldse paradox'. Zo heet het boek dat de vrouw van de Varsseveldse NPB-dominee August Meijer, Marie-Huberte Meijer-Paumen, schreef ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van de Varsseveldse afdeling. Het is een boeiend boek geworden over een vrijzinnige enclave in de Achterhoek waar de snelweg A15 plotseling ophoudt. Een met oog voor het detail en kraakhelder geschreven geschiedenis over een harde strijd om erkenning en over kleine en grotere pesterijen in het begin van het ontstaan van de afdeling in Varsseveld. Kortom, een boek dat ook voor een buitenstaander de moeite van het lezen waard is.

Onlangs ontving commissaris der koningin J. Kamminga van Gelderland het eerste exemplaar. “Ik vind het een schitterende combinatie van religiositeit en cultuur in de Achterhoek en in Varsseveld”, zei hij bij die gelegenheid. Het ondogmatische karakter van de NPB zal de van huisuit vrijzinnig hervormde Kamminga, lid bovendien van de zich liberaal noemende VVD, hebben aangesproken.

Er kan veel gegist worden naar het antwoord op de vraag hoe het komt dat uitgerekend in de toch vrij behoudende Achterhoek een afdeling is ontstaan van de 'vrije jongens' die de leden van de NPB doorgaans zijn. Hoofdbestuurslid mevrouw E. de Grip van de NPB veronderstelt “een bepaald gevoel voor vrijheid en onafhankelijkheid” in dit deel van Gelderland. “De onderdanen van de kasteelheren antwoordden op een vraag van hun baas nooit met 'ja' of 'neen', maar altijd met iets dat naar 'do' klonk, waarmee ze dus alle kanten op konden”. Auteur Meijer-Paumen doet in haar boek eveneens een poging tot een antwoord: “In Varsseveld bestaat een sterke no-nonsense-mentaliteit. De Vlaamse en voormalig katholieke Meijer-Paumen merkt het: “In deze plaats kun je dingen realiseren op een andere manier dan elders in de Achterhoek. Hier is het tempo vlotter.” In het voorwoord schrijft ze: “Het witte kerkje is een getuigenis van deze geest van onafhankelijkheid, van onverzettelijkheid en de uitdrukking van een groot saamhorigheidsgevoel.”

Dominee Meijer, die acht jaar geleden P. van Lent opvolgde: “Je zou zeggen dat het geloof van de leden van de NPB in het vrijgevochten Nederland een ideale godsdienst zou zijn, maar sinds de tijd dat we de VPRO (de toenmalige Vrijzinnige Protestantse Radio Omroep) kwijtraakten, kennen velen ons bestaan niet meer en zie je in het aantal leden toch een lichte terugloop. De ouderen worden ontzettend oud, laat ik maar zeggen. Gemeenteleden die uit Varsseveld vertrekken en in grote steden terechtkomen, vinden daar meestal óók vrijzinnige gemeenten als die van de remonstranten, doopsgezinden of vrijzinnig hervormden en dan heb je geen Protestantenbond meer nodig.”

In het boek wordt een apart hoofdstuk gewijd aan dominee Jan Jacob Thomson, die van 1923 tot 1933 voorganger was in Varsseveld en die 23 jaar lang bij de VPRO op de radio morgen- en avondwijdingen verzorgde. Van hem wordt verteld dat hij zo bijziende was, dat hij op een dag zijn hoed afnam voor een vrouw die hij met een beleefd 'dag mevrouw' op straat passeerde. Zij bleek zijn echtgenote te zijn. Ook deze anekdote is opgenomen in een apart hoofdstuk over wat de schrijfster “leuke verhalen” noemt. Niet alles wat er in het verleden is gebeurd, is ook opgetekend. Dat geldt bijvoorbeeld voor de interne strijd die woedde tussen voor- en tegenstanders van de Indonesische onafhankelijkheid.

    • Max Paumen