Het nieuwe internationale strafhof moet tanden hebben; ; Aanklager moet ongehinderd zijn gang kunnen gaan

Vertegenwoordigers uit bijna alle landen komen vandaag in Rome bijeen voor een diplomatieke conferentie van vijf weken ter afronding van een verdrag over de oprichting van een permanent Internationaal Strafhof. Mary Robinson stelt dat dit de laatste belangrijke internationale instelling van deze eeuw wordt. Louise Arbour wijst erop dat het van het grootste belang is dat het strafhof grote bevoegdheden krijgt.

Velen zullen de komende weken beschouwen als gelegenheid om de kloof te dichten tussen retoriek en daadwerkelijke actie op het terrein van de zwaarste schendingen van de rechten van de mens. Een internationaal strafhof moet de bedrijvers van de ergste misdaden voor de rechter brengen. Het gaat daarbij om genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. De afgelopen vijftig jaar kwam je makkelijker straffeloos weg als je honderdduizend mensen had gedood, dan wanneer je één persoon van het leven had beroofd. De bijeenkomst in Rome is bedoeld om dat te veranderen en een wereld te creëren waarin geen veilig toevluchtsoord bestaat voor mensen als Idi Amin en Pol Pot.

De conferentie in Rome gaat over de erkenning van gerechtigheid als wereldwijd principe, dat essentieel is voor het welzijn van onze samenleving. Het boven water krijgen van de feiten en het straffen van de misdadigers doorbreekt criminele activiteit, werkt afschrikkend en biedt genoegdoening voor het leed van de slachtoffers. In te veel landen weten mensen uit de eerste hand dat zonder gerechtigheid misdadigers straffeloos wegkomen, waardoor de cirkel van frustratie, wraak en eindeloos geweld niet doorbroken wordt.

De ervaringen met het ad hoc tribunaal voor het voormalige Joegoslavië heeft ons veel geleerd. Na een moeizame start is nu een begin gemaakt met vergelding voor de gruwelen die zijn doorstaan door de slachtoffers van etnische zuivering en de doods- en verkrachtingskampen in Bosnië. Er hebben veroordelingen plaatsgehad en er zijn bekentenissen gedaan. Een aantal verdachten van oorlogsmisdaden heeft zichzelf aangegeven om een proces te kunnen ondergaan. En dagelijks wordt in Bosnië het net strakker getrokken om de vroegere Servische leider Radovan Karadzic. De boodschap van de afschrikking begint helder te worden - je kunt niet meer weglopen en je verstoppen.

Als de kloof tussen woorden en daden wordt gedicht, betekent dat ook erkenning van het feit dat een internationaal strafhof belangrijker is dan de bescherming van de enghartige definities van nationaal belang. Sommigen staan huiverig tegenover het scheppen van een mechanisme dat een onderzoek kan instellen naar wandaden van belangrijke leiders en dat hen in staat van beschuldiging kan stellen. Anderen zijn bang dat hun soldaten die op vredesmissie zijn gestuurd kunnen worden gearresteerd wegens schending van internationale humanitaire regels.

Ik geloof dat dergelijke zorg misplaatst is. Het voorgestelde hof moet niet het recht van lidstaten om hun eigen juridische systeem te handhaven, vervangen of met voeten treden. Nationale regeringen behouden de plicht schenders van internationale humanitaire wetten voor de rechter te brengen. Een internationaal hof moet pas optreden als nationale gezagsdragers niet in staat of bereid zijn op te treden.

Sommigen vrezen dat het nieuwe hof door diplomatieke compromissen in Rome in zijn mogelijkheden beperkt zal worden, waardoor het ineffectief wordt. Met die zorg moet terdege rekening worden gehouden. Er zijn, naar mijn mening, fundamentele principes die moeten worden opgenomen in het statuut van het internationale strafhof.

Bovendien zou ik willen streven naar een statuut dat de mogelijkheid schept voor extra bevoegdheden en taken die ontwikkeld worden op basis van de ervaringen die het hof opdoet en de veranderingen in de wereld.

De hoge standaarden van internationale strafwetten en strafrecht vereisen dat de misdaden die in het statuut voor een permanent hof worden opgesomd helder en precies worden gedefinieerd met het oog op de afschrikkende werking en het zuivere verloop van dit nieuwe proces.

Het statuut moet expliciet de afschuwelijke toename erkennen van misdaden tegen de menselijkheid die met sekse te maken hebben. Er is een schreeuwende behoefte om degenen ter verantwoording te roepen die verantwoordelijk zijn voor een politiek van systematische verkrachting, afgedwongen zwangerschap, seksuele slavernij en andere schendingen van de rechten en de waardigheid van vrouwen en meisjes die in interne en internationale conflicten terechtkomen. Velen beschouwen dit als de sleutel voor de geloofwaardigheid van het hof.

Een groot deel van de basale principes spreekt voor zichzelf. Dit wordt een hof met wereldwijde zeggenschap en om die wereldwijde acceptatie zeker te stellen, moet het in elk opzicht universeel zijn, de verschillende nationale strafrechtelijke tradities weerspiegelen en zijn rechters en officieren betrekken uit de beste juristen uit alle streken.

Speciale aandacht zal moeten worden besteed aan de slachtoffers en hun behoeftes en ik steun de argumentatie dat het statuut voorzieningen moet omvatten voor herstelbetaling, schadeloosstelling en genoegdoening aan slachtoffers.

Een ander cruciaal thema is de vraag over welke gevallen het hof zich moet buigen. De drempel moet niet te laag zijn. Klachten van individuen kunnen niet geaccepteerd worden, want dat zou het hof ineffectief maken. Maar de drempel moet ook niet te hoog zijn, bijvoorbeeld door het hof pas bevoegd te verklaren als de betrokken staten ermee instemmen of de Veiligheidsraad van de VN.

Door de instelling van ad hoc tribunalen voor voormalig Joegoslavië en Rwanda heeft de Veiligheidsraad een sleutelrol gespeeld bij het aandacht vragen voor de dringende noodzaak van de oprichting van een internationaal strafhof. Maar een te grote rol voor de Veiligheidsraad zou tot gevolg kunnen hebben dat het nieuwe hof wordt beschouwd als een instrument van de grote mogendheden en daarmee zou het de wezenlijke elementen van onafhankelijkheid, universaliteit ontberen. Het is daarom van wezenlijk belang dat de openbare aanklager van het hof volledig gevrijwaard wordt van politieke inmenging en volledige bevoegdheid krijgt om vervolging in te stellen op basis van informatie van betrouwbare en geloofwaardige bronnen. Dat betekent niet ongebreidelde macht, zoals openbare aanklagers in een nationaal stelsel hebben. Deze functionaris moet onderworpen worden aan gerechtelijke controle.

Het is onvermijdelijk dat er, terwille van de consensus, compromissen worden gesloten. De verleiding zal bestaan om genoegen te nemen met datgene waarover men gemakkelijk overeenstemming bereikt. Misschien is het nuttig dat dit proces zijn climax bereikt bij de vijftigste verjaardag van de aanvaarding van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Die was het werk van mannen en vrouwen uit de hele wereld die bijeenkwamen in de schaduw van de Holocaust en de atoompaddestoel om een nieuwe visie voor de rechten van alle mensen te formuleren.

De bijeenkomst in Rome van gevolmachtigden, gesteund door burgerlijke organisaties over de hele wereld, zal haar eigen geschiedenis schrijven en de structuur van de internationale instellingen die de afgelopen vijftig jaar zijn opgezet versterken. De thema's zijn te belangrijk en van te fundamentele betekenis voor de veiligheid en de waardigheid van mensen in elke regio om deze gelegenheid te verpesten of verloren te laten gaan.

    • Mary Robinson