Beurs Frankfurt ontvangt parel van het oosten

Jenoptik gaat morgen naar de effectenbeurs in Frankfurt. Voormalig CDU-politicus Lothar Späth wist van een bankroet bedrijf opnieuw 'de parel uit het oosten' te maken.

BONN, 15 JUNI. Ooit probeerde de politieke 'rebel' Lothar Späth een coup te plegen tegen bondskanselier Helmut Kohl. Kort daarna moest hij het veld ruimen als minister-president van Baden-Württemberg, omdat hij zich met zijn gezin door een bedrijf had laten tracteren op een luxe vakantiereis. Maar Späth heeft zich niet uit het veld laten slaan.

In het oosten van Duitsland kan de vroegere CDU-politicus niet meer stuk. Morgen viert de stad Jena in Thüringen feest. Späth is er als manager van Jenoptik AG in geslaagd de zieltogende onderneming om te toveren tot een bloeiend technologisch concern, dat morgen naar de beurs gaat.

De nationale en internationale belangstelling voor de aandelen van Jenoptik is zo groot dat de inschrijving bijna dertig keer is overtekend. Voor een prijs van waarschijnlijk 34 mark per aandeel kan in Frankfurt voor het eerst worden gehandeld in aandelen Jenoptik - de parel uit het oosten.

De huidige onderneming heeft nauwelijks nog iets te maken met het bedrijf, dat in 1846 door instrumentenmaker Carl Zeiss werd opgericht. Zeiss maakte het bedrijf beroemd met verrekijkers en microscopen. Nadat de Amerikanen aan het eind van de Tweede Wereldoorlog Thüringen binnentrokken, kondigden ze de 'kameraden' bij Zeiss en de glaswerkfabriek Schott aan: 'We take the brain'. Dat Zeiss met zijn producten een technologisch hoogstandje afleverde was de yankees niet ontgaan.

Zo gezegd, zo gedaan. De knapste koppen trokken naar het westen van Duitsland en begonnen met Zeiss Oberkochen en Schott in Mainz opnieuw.

In het oosten ontstond het Zeiss-Kombinat, dat het aantal medewerkers in de loop der tijd tot 60.000 wist op te voeren. Nadat Zeiss met de Duitse hereniging in 1990 in handen van de Treuhandanstalt was gevallen, die de DDR-bedrijven moest privatiseren, bleek de onderneming vrijwel bankroet.

Over het telefoontje van de Thüringse minister-president Josef Duhac hoefde de werkloze Späth niet lang na te denken. De ondernemende Zwaab was na zijn politieke val dringend toe aan een nieuwe uitdaging en vol goede moed trok Späth naar het oosten.

In Jena wachtte de nieuwe bestuursvoorzitter chaos. De gezonde delen van het bedrijf zaten in het westen; in het oosten waren volstrekt verouderde fabriekshallen overgebleven, plus kindercrèches en vakantiewoningen. Ook bleek geen enkele statistiek te kloppen; zelfs het aantal medewerkers fluctueerde dagelijks. Van de ene dag op de andere zag Späth plotsklaps 684 vrouwen extra op zijn loonlijst verschijnen; allemaal jonge moeders die voorheen bij het ziekenfonds geregistreerd waren.

Het duurde niet lang of Späth brandde los. De prille manager had een visioen voor ogen: Jena kon een 'Optikvalley 2000' worden, een Duitse tegenhanger van de Amerikaanse computerstad Silicon-Valley in Californië. Späth en zijn jonge 'pamper-managers', die niet over ervaring maar wel over veel energie beschikten, begonnen met hun bulldozers eerst alle oude gebouwen neer te halen om plaats voor nieuwbouw te maken.

“Wat Amerikaanse bommenwerpers niet voor elkaar hadden gekregen, werd door Späth vernietigd”, zeiden de oudere inwoners van de stad meesmuilend. Ook regende het ontslagen, want bij Zeiss werkten met 30.000 man eenvoudig te veel mensen.

In zeven jaren heeft Jena een metamorfose ondergaan. In het centrum, waar eens vijf fabrieken stonden, staat nu de universiteitscampus, de Goethe-galerie, een winkelcentrum en als pronkstuk het hypermoderne Jenoptik, in de volksmond beter bekend als het 'Empire Späth Building'. Verrekijkers en lenzen worden er niet meer gemaakt. Jenoptik is een hoogwaardig technologieconcern geworden. Het bedrijf is actief geworden op het gebied van zuiveringstechnologie, telecommunicatie, precisie- en meetapparatuur. Het concern bouwt extreem schone chipfabrieken in Taiwan en Texas en exporteert lasertechnieken naar honderden landen.

Späth heeft van Jenoptik een wereldspeler gemaakt. Het hoofdkantoor staat nog in Jena maar het is allang geen Oostduitse onderneming meer. Van de 8000 werknemers werken er nog slechts 1500 in Jena. Maar de ijverige Späth, die ook Baden-Württemberg tot een high-tech 'Standort' had gemaakt, wist 180 kleinere technologische bedrijven aan te trekken waardoor op het oude fabrieksterrein zo'n 11.500 arbeidsplaatsen zijn ontstaan.

Späth is nog wel bestuursvoorzitter, maar heeft intussen de vleugels verder uitgeslagen. Hij schrijft boeken en presenteert als 'Wessie' uit het oosten een talkshow op de zakenzender N-TV, het CNN van Duitsland, dat zondagavond vanuit het sjieke hotel Adlon in Berlijn wordt uitgezonden.

Politieke ambities heeft Späth niet meer. “Voor de tijd na Kohl ben ik te oud - en voor de tijd met Kohl ongeschikt”, zei hij in een interview. Voorlopig lijkt Späths toekomst als manager beter gewaarborgd dan die van zijn partijvoorzitter.

    • Michèle de Waard