Vierde macht formeert mee

DEN HAAG, 13 JUNI. De vijfde formatieweek was de week van de ambtenaren. Op een andere manier valt de week nauwelijks te omschrijven. Maandag bijvoorbeeld was er het opiniestuk in deze krant van secretaris-generaal Borghouts van Justitie. Die bleek het niet eens te zijn met een afspraak van de onderhandelaars om voortaan niet twee, maar één politieminister aan te stellen.

Minder zichtbaar, maar zeker niet minder interessant, waren de bewegingen achter de schermen van andere justitie-ambtenaren. L. Elting, chef van de vreemdelingendienst IND, bracht deze week de nodige tijd door aan de tafel met de drie informateurs. Als nijvere bijen bleven zijn collega's technisch materiaal aandragen, met vaak dezelfde conclusie: de belangrijke politieke veranderingen die VVD-leider Bolkestein in de Vreemdelingenwet wil aanbrengen, zijn onmogelijk. “De werkelijkheid is heel gecompliceerd”, moest Bolkestein maandagavond dan ook enigszins beteuterd toegeven.

Op andere dagen waren de ambtenaren nauwelijks minder actief. Rekenaars van CPB en andere ambtelijke diensten lanceerden de ene na de andere veronderstelling voor de economische groei. “De scenario's zijn niet aan te slepen”, aldus een betrokkene. Elders, op Verkeer en Waterstaat en het ministerie van VROM, waren departementale medewerkers druk bezig de diverse opties voor een alternatieve luchthavenlocatie tegen elkaar af te zetten.

Toegegeven, het gaat om enigszins verschillende zaken. Het stuk van secretaris-generaal Borghouts was ongevraagd en kwam op eigen initiatief tot stand. De andere ambtelijke initiatieven volgden op uitdrukkelijk verzoek van de politici zelf. Toch demonsteerden ze weer eens, gevraagd of ongevraagd, de grote invloed van de vierde macht op de kabinetsformatie.

Opvallend was dat de politici hiermee nog steeds niet helemaal raad weten. Zelfs binnen één politieke partij blijkt daar verschillend over te worden gedacht. Neem VVD-leider Bolkestein. Naar aanleiding van de publicatie van het stuk van Borghouts, dat hij overigens op dat moment nog niet had gelezen, zei hij maandag “van de orthodoxe lijn” te zijn: ambtenaren moeten in het openbaar hun mond houden, ook de secretaris-generaal van Economische Zaken. Die geeft traditiegetrouw in het nieuwjaarsnummer van Economisch Statistische Berichten zijn visie op de economie ten beste, ook als die geheel tegengesteld is aan wat op dat moment politiek bon ton is, zoals de laatste keer gebeurde.

Anderzijds wees Bolkestein ook op de specifieke staatkundige toestand waarin het land op dit moment verkeert: het oude regeerakkoord is uitgewerkt, het nieuwe is er nog niet, en het kabinet is demissionair. Dat maakte de ruimte voor openlijke ambtelijke vermaningen zoals van Borghouts zijn inziens wat groter.

Zijn partijgenoten Remkes en Te Veldhuis bleken daar toch een tikkeltje strenger over te denken. “Wat Borghouts deed, kan niet”, stelt Remkes ronduit. “Ambtenaren moeten hun plaats weten.” Naar aanleiding van het artikel van Borghouts stelden Remkes en zijn fractiegenoot Te Veldhuis op dinsdag dan ook een drietal vragen aan de minister-president. Heeft Kok het artikel al kunnen lezen? Zijn er afspraken over dit soort stukken en hun relatie met de ministeriële verantwoordelijkheid? En als die afspraken er niet zijn, wordt het dan niet hoog tijd dat die er komen?

De vragen wijzen erop dat de redenering van Bolkestein ook om te draaien valt. Juist ook in de tijd van de kabinetsformatie dienen ambtenaren hun mond te houden, zeker in het openbaar, vindt Remkes. Dan worden immers de politieke afspraken gemaakt, die moeten leiden tot een nieuw regeerakkoord. Als er één moment is dat er politiek wordt bedreven (afgezien van de verkiezingscampagne), dan is het wel in de periode tussen verkiezingsdag en het moment dat er een nieuw kabinet op het bordes staat.

Maar zoals wel vaker, is het leven sterker dan de leer. Juist op deze kabinetsformatie is de ambtelijke invloed groot, zeggen diverse betrokken. Zij wijzen op de wens van met name de VVD om zoveel mogelijk in het komend regeerakkoord vast te leggen. Als de liberalen straks eenzaam tegenover een linkse meerderheid in het parlement staan, kunnnen ze zich daar tenminste op beroepen. Deze neiging tot detaillisme geeft echter de ambtenaren, 'detail-pluggers' bij uitstek, alle kans hun invloed te laten gelden.

De ambtenaar als beste vriend van de VVD: wie had dat ooit gedacht?

    • Kees Versteegh