Toekomstschaak

Ik maak fouten, dus ik besta, schreef Tartakower. Zolang ik fouten kan maken, besta ik niet, schijnt Kasparov te denken. Al jaren pleit hij voor de schaakvorm die hij 'advance chess' noemt. Het is volgens hem het schaken van de toekomst. Mens en computer als een moderne centaur tot een eenheid versmolten.

Het duurde een tijdje voor het er van kwam, maar het was onvermijdelijk dat Kasparov zijn zin door zou zetten. In de Spaanse stad Leon speelden Kasparov en Topalov deze week een match van zes partijen met computerhulp. Een paar maanden geleden dacht ik dat het ook een wedstrijd tussen verschillende computerfirma's zou worden, zoals een autorace niet alleen een wedstrijd tussen menselijke bestuurders is, maar ook tussen verschillende automerken. Ik liep een beetje op de ontwikkelingen vooruit.

Kasparov en Topalov beschikten over hetzelfde pakket. In alle partijen gebruikten ze de schaakcomputer Fritz 5 en in de derde en vierde partij ook een databank met ongeveer een miljoen partijen. De beslissing welke zet gespeeld zou worden lag nog bij de mens en niet bij Fritz. De bedenktijd was een uur per persoon per partij, dus erg veel tijd om met de computer te overleggen was er niet.

Ik hoop niet dat dit echt het schaken van de toekomst wordt, want het mist alles wat het schaakspel voor miljoenen aantrekkelijk maakt. Het idee is dat het spel op een hoger peil komt door een harmonische taakverdeling. De mens bedenkt de grote lijnen en de concrete tactische varianten controleert hij met behulp van de computer, zodat zijn diepzinnige strategische overpeinzingen niet door domme blunders bedorven worden. Maar zoals Freud zei, men moet een stuk onzekerheid verdragen kunnen. Juist het besef dat je in een mijnenveld wandelt, dat je steeds op je hoede moet zijn voor taktische verrassingen en bedacht op mogelijkheden om de tegenstander te verrassen, maakt het schaken opwindend.

Donderdagavond stond het na vier partijen 2,5-1,5 voor Kasparov. Voor een keertje was het leuk, zeker voor de toeschouwers, die voor het eerst het idee konden hebben dat ze in het hoofd van de schakers keken. In de zaal voor het publiek konden ze op schermen zien welke varianten de spelers aan hun computer voerden, en ook wat de computer daar van vond. Gelukkig werden er nog wel fouten gemaakt en er was ook iets moois te zien.

Wit Kasparov-zwart Topalov, vierde partij

1. Pg1-f3 Pg8-f6 2. d2-d4 g7-g6 3. c2-c4 Lf8-g7 4. g2-g3 c7-c5 5. Lf1-g2 Dd8-a5+ 6. Pb1-c3 Pf6-e4 7. Dd1-d3 c5xd4 8. Pf3xd4 Pe4-c5 9. Dd3-d1 Pb8-c6 10. e2-e3 Pc5-e6 11. 0-0 Het eerste pionoffer, dat zwart misschien aan had kunnen nemen. 11...Da5-c5 12. Pd4-b5 a7-a6 13. Pc3-a4 Dc5xc4 Van deze pion beleeft zwart weinig plezier. 14. Pb5-c3 Ta8-b8 15. Pa4-b6 Dc4-c5 16. Pc3-d5 0-0 17. b2-b4 Dc5-d6 18. Ta1-b1 Pe6-c7 19. Pb6-c4 Dd6-e6 20. e3-e4 d7-d6 21. Lc1-e3 De6-d7 22. Pc4-b6 Dd7-d8 23. f2-f4 Pc7xd5 24. e4xd5 Pc6-a7 25. Tb1-c1 Lc8-f5 26. g3-g4 Pa7-c8 27. Pb6-c4 Lf5-d7 28. Dd1-e2 Ld7-b5 29. De2-f2 e7-e6 30. Tf1-d1 e6-e5 31. f4-f5 g6xf5 32. g4xf5 Dd8-f6 33. a2-a4 Als dit pionoffer aangenomen was had Kasparov er waarschijnlijk nog een kwaliteit achteraan gegooid: 33...Lxa4 34. Tf1 Lb5 35. Pd2 (op weg naar e4) Lxf1 36. Txf1 33...Lb5xc4 34. Tc1xc4 Pc8-e7 35. Td1-f1 Kg8-h8 36. Df2-g3 b7-b5 37. Tc4-h4 Pe7xf5

38. Th4xh7+ En een aardig torenoffer om het af te ronden. 38...Kh8xh7 39. Lg2-e4 Kh7-g8 40. Le4xf5 e5-e4 41. Dg3-h3 Zwart gaf op.

Toch zie ik liever iets dat gespeeld is zonder breinprotheses. De laatste partij van de match Kramnik-Shirov werd prachtig door Shirov gewonnen. Na de opening stond hij heel bedenkelijk. Zal hij straks tegen Kasparov ook zo spectaculair uit zijn boeien kunnen ontsnappen? De schaakliefhebbers hopen het, want ze houden van verandering, maar ze geloven het niet.

Wit Kramnik-zwart Shirov, negende partij

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 g7-g6 3. f2-f3 Een variant uit de oude doos, een paar keer door Aljechin gespeeld. Tegen Shirovs Grünfeld-Indische verdediging heeft Kramnik kennelijk niet veel weten te bedenken. 3...d7-d5 4. c4xd5 Pf6xd5 5. e2-e4 Pd5-b6 6. Pb1-c3 Lf8-g7 7. Lc1-e3 0-0 8. Dd1-d2 e7-e5 9. d4-d5 c7-c6 10. h2-h4 h7-h5 11. Lf1-e2 c6xd5 12. e4xd5 Pb8-d7 13. d5-d6 Pd7-f6 14. Le3-g5 Tf8-e8 15. Ta1-d1 Lc8-e6 16. Pg1-h3 Pb6-c4 17. Le2xc4 Le6xc4 18. b2-b3 Lc4-a6 Hij wil de witte koning in het midden vasthouden, maar dit is een ernstige onvoorzichtigheid. Wit had nu 19. d7 Te6 20. Pf2 kunnen spelen, waarna zwart bijna geen stuk meer kan verzetten en op den duur aan de penning van Pf6 ten onder zal gaan. 19. Pc3-d5 Hetzelfde idee, maar op de verkeerde manier, want nu komt zwart los. 19...e5-e4 20. Pd5xf6+ Hij had ook meteen 20. d7 kunnen spelen, wat heel ingewikkeld is. Ook dan verliest zwart materiaal, maar hij heeft allerlei veelbelovende aanvalsmogelijkheden. Een mooie variant van Luc Winants op de FIDE-pagina's van het Internet is 20. d7 exf3+ 21. dxe8D+ Dxe8+ 22. De3 Pxd5 23. Txd5 Dc6 24. Td8+ Txd8 25. Lxd8 Dc2 26. De8+ Lf8 (dreigt 27...Lb5 28. Dxb5 Lb4+) 27. Tg1 Dc3+ 28. Kf2 Lb5 29. Dxb5 Lc5+ 30. Kg3 f2+ 31. Kh2 Ld6+ 32. Kh1 Dg3 en wit gaat mat. 20...Lg7xf6 21. d6-d7 Als zwart nu zijn toren weg zou moeten zetten zou wit goed komen te staan.

21... Dd8-b6! Maar zwart heeft beter. Een torenoffer voor een beslissende aanval. 22. d7xe8D+ Ta8xe8 23. Dd2-e3 De enige manier om niet snel te verliezen. Na 23. Le3 wint zwart met 23...Lxh4+ gevolgd door 24...exf3. 23...Lf6xg5 24. De3xb6 Lg5xh4+ 25. Ke1-d2 25. Pf2 exf3+ 26. Kd2 Lg5+ helpt wit ook niet. 25...a7xb6 26. f3xe4 Te8xe4 Formeel heeft wit een kwaliteit voor twee pionnen, maar Tarrasch wees er al op dat twee lopers en een toren samen een formidabele strijdmacht vormen, nauwelijks minder waard dan twee torens plus paard. Zwart staat gewonnen. 27. Kd2-c2 Te4-g4 28. Td1-d2 Lh4-e7 29. Th1-g1 Kg8-g7 30. Ph3-f2 Tg4-f4 31. Pf2-d3 Tf4-e4 32. Tg1-d1 La6-b5 33. a2-a4 Lb5-c6 34. Td1-e1 Te4xe1 35. Pd3xe1 Le7-b4 36. Td2-e2 Lb4xe1 37. Te2xe1 Lc6xg2 38. Kc2-d2 h5-h4 39. Kd2-e3 Lg2-d5 40. b3-b4 h4-h3 41. Te1-e2 f7-f5 42. Te2-d2 Ld5-e4 43. Ke3-f4 Le4-g2 44. Td2-d7+ Kg7-f6 45. Td7-h7 g6-g5+ 46. Kf4-g3 f5-f4+ 47. Kg3-g4 Kf6-e5 48. b4-b5 en wit gaf op.