Mugabe, je doet er niet langer toe; Zimbabwe is de dictatuur beu

Lang was ex-guerrilla- strijder Robert Mugabe de hoop van Afrika. Hij verzoende zich met de voor- malige kolonisten van Zimbabwe en gaf de zwarte bevolking voorspoed en zelfvertrouwen. Maar de onverschilligheid van de bevolking is omgeslagen in haat jegens de president en zijn 'comrades'. Het platteland roert zich en demon- strerende studenten eisten deze week zijn vertrek.

De pikhouwelen slaan ritmisch in de rode aarde, het sproeiwater valt in regenboogjes op het jonge gras. Borrowdale Brooke, gefinancierd door het Britse zakenconsortium Lonrho, is het meest prestigieuze onroerendgoedproject in Harare. De Zimbabweaanse professional Nick Price ontwierp de golfcourse tegen de glooiingen van de heuvels, eromheen worden tal van vrijstaande kasten van huizen neergepoot. Een dure privé-school completeert het paradijs in aanbouw, dat volgend jaar voltooid moet zijn.

Een van de optrekjes aan de rand van de golfbaan is al af. Een donkerrood huis suddert in de zon op een plot van tien hectare. Het bevat onder meer 'een grote lounge, een ruime eetkamer, vijf slaapkamers, vier bediendenvertrekken, een zwembad en een masterbedroom van tweehonderd vierkante meter'. Dit huis, in de volksmond 'Gracelands', is het symbool van de schaamteloze hoogmoed van president Robert Mugabe (74), al achttien jaar aan het bewind in Zimbabwe. Maar niet veel langer meer, als het aan de meeste Zimbabweanen ligt.

Vanaf het moment dat Bob Marley in april 1980 de vrijheid van Zimbabwe bezong, is ex-schoolmeester Mugabe de vader van de natie. Tot 1988 als premier, daarna als president. Lang was hij de hoop van Afrika. Hij werd gezien als een nieuwe leider zoals nu Yoweri Museveni (Oeganda) en Paul Kagame (Ruanda) dat stempel dragen. Dat Mugabe dat in een 'eenpartijdemocratie' deed, werd hem niet euvel geduid - net zo min als nu iemand zeurt over Oeganda's 'geenpartijendemocratie'.

Belangrijker was dat de ascetische ex-guerrillastrijder, eenmaal premier, vergevingsgezind was jegens zijn voormalige tegenstanders, de witte bevolking van Rhodesië. In plaats van bijltjesdag kwam er verzoening. Mugabe verbeterde later voor de zwarte bevolking onderwijs en gezondheidszorg en stimuleerde keuterboertjes om hun eigen maïs te verbouwen. Daarbij liet hij de blanke commerciële boeren met rust, die zorgden immers voor het nationale inkomen. Zijn kruistocht tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika droeg eveneens bij aan zijn glimmende reputatie. En hij was niet corrupt.

Nu staat diezelfde Mugabe, met Kenia's Moi, te boek als de vertegenwoordiger bij uitstek van de 'oude garde' Afrikaanse leiders. Het prototype van de corrupte autocratische chief die zich vastklampt aan de eeuwige macht. En lijken zijn dagen geteld. Al zegt de president dat hij zich jeugdiger voelt dan ooit, slechts weinigen denken dat Mugabe zijn tweede termijn, tot 2002, zal uitdienen. Commentator Bill Saidi: “Mugabe en zijn parasieten willen het onvermijdelijke niet aanvaarden. Ze geloven nog steeds in zijn politieke onsterfelijkheid. Maar zo zeker als de zon opgaat in het oosten, zo zeker is het eind van Mugabes tijdperk nabij.”

De afgelopen twee weken deden de Zimbabweaanse studenten, geïnspireerd door het succes van hun roerige collega's in Jakarta, al hard hun best om het eind van Mugabes heerschappij te bespoedigen. Dagelijks trokken ze door de hoofdstad, protesterend tegen het regime van de president. 'Mugabe, je doet er niet meer toe, ga heen en rust', viel te lezen op een spandoek. “Corruptie is het privilege van de rijken en machtigen geworden”, schreef studentenleider Learnmore Jongwe in een petitie. Hij verzocht daarin de president om op te stappen, anders zou hem 'hetzelfde lot als Soeharto' wachten.

Net als in Indonesië sloegen de studenten ook aan het provoceren en plunderen. Ze gooiden de ruiten van de redactielokalen van The Herald in, Zimbabwes enige landelijke dagblad en een klakkeloze spreekbuis van de regering. Daarna was het tijd voor 'Operatie Geologie'. De studenten sloegen stukken beton kapot en keilden de brokken door winkelruiten.

“Wij hebben geduld gehad met de regering, maar de regering niet met ons”, zei vorige week de vice-voorzitter van de studentenvakbond. “We moeten nu vechten om te winnen.” Een dag later werd na een nacht van rellen en gevechten met de oproerpolitie de universiteit van Zimbabwe voor onbepaalde tijd gesloten. De circa tienduizend studenten zijn naar huis gestuurd en sindsdien patrouilleren eenheden van de oproerpolitie door het centrum van de stad en langs de universiteitscampus.

The Herald en de door de staat beheerste omroep doen nog op Noord-Koreaanse wijze vóórkomen, dat de woede van de studenten zich richt op de weigering van de regering om hun toelages te verhogen. Maar iedere Zimbabweaan weet dat ze betogen tegen de corrupte praktijken van Mugabe en diens veelal incompetente ministers, van wie de meesten al sinds 1980 op een leren Mercedes-achterbank zitten. De studenten hebben zelfs geëist dat een onafhankelijke commissie onderzoek gaat doen naar de zelfverrijkende praktijken van die heersende klasse. “Ja, wij willen de waarheid over 'Gracelands' en al die andere schandalen”, zei een opgewonden student.

Halverwege vorig jaar verschenen de eerste berichten over 'Gracelands' in de onafhankelijke pers. Mugabes tweede echtenote, Grace (34), had een huis laten bouwen met geld uit een spaarfonds dat was bedoeld voor huisvesting van niet-kapitaalkrachtige ambtenaartjes. Ministers en andere hoge functionarissen hadden hetzelfde gedaan. De doorgaans meer dan goedhartige Zimbabweanen hadden de laatste paar jaar al veel moeten slikken, maar dit nieuws was zelfs hen te veel. Zelf kunnen ze maar mondjesmaat overleven in hun hutten op het platteland en in hun onverlichte kamertjes in de townships.

De hybris van 'Gracelands' markeert het begin van het einde voor Robert Mugabe en zijn kameraden. Zelfs op het trouwe platteland, waar 'de oude man' nooit enig kwaad kon doen, is het nu wel gedaan met zijn populariteit. “De bevolking is niet langer dociel, zij herovert nu het recht om zelf te bepalen waar het met ons land naar toe gaat”, zegt John Makumbe, hoogleraar politicologie aan de universiteit van Zimbabwe.

Mugabe denkt er natuurlijk anders over. “Het volk is blij met mij, blij met mijn beleid”, zei hij onlangs nog. De propagandamachine moet dat beeld bevestigen. Maar al maken zijn spreekbeurten in het land misschien aardige - want ingekaderde - plaatjes op de staatstelevisie, in werkelijkheid komt er vrijwel niemand opdagen, behalve een paar hondstrouwe 'big mama's' in jurken waarin Mugabes portret is verweven.

Grijze mannen

Morgan Tsvangirai, de vakbondsleider en de laatste maanden Mugabes grootste plaaggeest, is al populairder dan de president. Hij trok, geboycot door de officiële media, in het hele land tienduizenden Zimbabweanen. “Het wordt tijd dat die grijze mannen gaan”, zei de openhartige vakbondsleider onlangs tijdens een galadiner. Inmiddels onderhandelt hij met de regering over het al dan niet laten doorgaan van een vijfdaagse staking - volgens economen de doodsteek voor de labiele economie.

Niet alleen de bevolking wendt zich af van Mugabe, ook zijn partij keert zich af van haar leider. Sinds kort zijn er Zanu-pf-leden die openlijk om zijn vertrek roepen. Anoniem durfden ze het al een tijdje. Op recepties was er altijd wel een parlementariër die zei dat 'de oude man out of touch' was, en een 'blok aan het been van de partij'. Maar in maart galmde het opeens hardop door de gangen van het parlement. “De president moet gaan”, verkondigde het prominente partijlid Dzikamai Mavhaire, die er ook voor pleitte om een volgende president aan een termijn van twee keer vijf jaar te binden.

Dat was opzienbarend in een chief-cultuur waarin de waardigheid van de 'gerespecteerde leiders' nooit publiekelijk in twijfel wordt getrokken. Zijn heiligschennis kwam Mavhaire, die als afgevaardigde eigenlijk parlementaire onschendbaarheid genoot, op een schorsing van twee jaar te staan, maar ook op veel stille complimenten van partijgenoten, vooral die uit het zuiden en het westen van het land.

Mugabe, woedend over de insubordinatie, beloofde ook andere 'rebellen' te straffen en zei dat hij ministers zou vervangen. Maar dat deed hij nog steeds niet. Bang voor een breuk in Zanu-pf. “De partij valt vroeger of later toch uit elkaar”, zegt professor Makumbe. “Mugabe zal de eenheid niet kunnen bewaren.” Van de 150 leden van het parlement behoren er 147 tot het Mugabe-kamp. De eenpartijstaat Zimbabwe is een van de meest zogenaamde democratieën ter wereld.

Honden en varkens

De eerste smet op Mugabes reputatie kwam in de jaren tachtig. Toen voerde een door Noord-Korea getrainde brigade zuiveringsoperaties uit in Matabeleland, in zuidwest Zimbabwe. Daar wonen de Ndebele, zo'n vijfde deel van de bevolking. De rest, onder wie Mugabe, behoort tot het Shona-volk. Mugabe pretendeerde van niets te weten. Maar door Matabeleland aan zich te onderwerpen, dwong hij zijn grootste politieke tegenstander, de reusachtige Joshua Nkomo, tot overgave. Sinds 1988 is Nkomo (nu een zieke man van 81) machteloos vice-president onder Mugabe. Zijn partij ging op in Mugabe's Zanu, wat geheel overeenstemde met Mugabes streven naar een eenpartijstaat.

Mugabes imago overzee veranderde pas na 1994, na de verkiezing van Nelson Mandela tot president van Zuid-Afrika. In Mandela's slagschaduw kostte het Mugabe opeens veel meer moeite om nog opgemerkt te worden. Het gevolg was dat hij om zich heen begon te slaan. Activisten voor de rechten van de mens en voor het milieu kregen het te verduren. Toen Mugabe in 1995 op de boekenbeurs in Harare in het openbaar homoseksualiteit verketterde (“Als honden en varkens het niet doen, waarom doen mensen het dan?”), leidde dat tot golven van verontwaardiging.

Mugabes aversie tegen 'sodomie' zou te maken hebben met traumatische homoseksuele ervaringen die hij opdeed in de elf jaar dat hij door het blanke minderheidsregime van Ian Smith gevangen werd gehouden. De laatste weken laat Mugabe weer geen gelegenheid voorbijgaan om homo's te beschimpen. “Beesten in de jungle zijn beter, omdat zij weten dat dit een man is en dit een vrouw”, zei hij onlangs toen de Zimbabweaanse homobelangengroep GALZ werd toegelaten tot de bijeenkomst van de Wereldraad van Kerken, december jongstleden in Harare. Over het pijnlijke proces tegen zijn voorganger Canaan Banana over zijn vermeende homoseksuele gedrag, dat op 1 juni is begonnen, heeft Mugabe nog met geen woord gesproken.

First lady

Op de gewone man in Zimbabwe maakte Mugabes verbale geklapwiek nooit veel indruk. Die zag zich vanaf het eind van de jaren tachtig geconfronteerd met snel groeiende werkloosheid en armoede, mede het gevolg van het door Wereldbank en IMF opgelegde soberheidsbeleid. Protecties en subsidies werden afgeschaft. Opeens konden eenvoudige Zimbabweanen het schoolgeld voor hun kinderen niet meer opbrengen. Maar terwijl de bevolking offers moest brengen, toonden de machthebbers in Harare niet de minste neiging tot matiging. Rond de 'niet-corrupte' Mugabe werd onbeheerste inhaligheid schering en inslag.

Dankzij een reeks onthullingen in de onafhankelijke weekbladen weten nu zelfs Zimbabweanen in het afgelegen 'laagveld' mee te praten over de aanbestedingen waarbij toevallig altijd Mugabes neef Leo de tender wint. Over de Cherokee-jeeps die de 51 ministers hebben aangeschaft omdat ze met hun Mercedessen de rurale gebieden niet konden bereiken. Over het bijna-faillissement van Air Zimbabwe, dat bijna wekelijks een grote Boeing gekaapt zag worden door de president, als die weer eens een reisje overzee moest maken. Over de 'oorlogsinvaliditeit' van de broer van first lady Grace Mugabe, die een prachtige uitkering ontving van het fonds voor oorlogsslachtoffers, terwijl hij nooit had gevochten.

Grace is al tien jaar in Mugabes leven. Toen de ex-receptioniste uit het State House met de president trouwde - augustus 1996, met een geldverslindende ceremonie in Mugabes geboortedorp - bleek ze al twee kinderen van hem te hebben. Een rekensom wees uit dat Robert jr. en Bona waren verwekt voordat Mugabes eerste vrouw, de populaire Sally, was gestorven. Mugabes relatie met Grace begon in 1988. Met zijn eerste vrouw had Mugabe geen kinderen; twee overleden net na de geboorte, eentje ging als kleuter dood aan malaria. Sally wist van zijn verhouding, zei Mugabe onlangs openhartig, en ze vond het niet leuk. Het druiste echter geenszins in tegen de goede moraal, vond Mugabe.

Sinds hij met Grace is getrouwd, vliegt veelreiziger Mugabe standaard via Harrod's terug naar huis. Als Mugabe met Sally op bezoek ging in Europa, werd daar nooit een weekeindje shoppen in Londen aan vastgeplakt, zeggen oudere Zimbabweanen. Sinds 'Gracelands' is de hebzucht van Grace spreekwoordelijk. Haar met veel flitslicht omgeven goede werken voor straatkinderen konden niets meer aan die reputatie veranderen. “Ik begrijp niet waarom hij Grace niet in de hand houdt”, zegt een vriendin van de president, die volhoudt dat Mugabe niet corrupt is, maar zijn omgeving. Onzin, zegt een diplomaat. “Als je vrouw corrupt is, ben je zelf ook corrupt, zeker in zo'n mannenmaatschappij als dit.”

Meeloproer

Vorig jaar merkte Mugabe dat zijn politieke basis was verdwenen, vooral in de provincie, waar hij het traditioneel van moet hebben. Snel besloot hij een paar oude beloftes, die al stonden sinds 1980, te vervullen. Hij maakte bekend dat hij 1.500, meest blanke, commerciële boeren ging onteigenen ten gunste van landloze Zimbabweanen en hij schonk de morrende veteranen uit de vrijheidsstrijd een flinke uitkering. Maar deze maatregelen drukten zo op de labiele begroting, dat de beurs instortte, de Zimbabweaanse munt haar waarde verloor en Mugabe nog meer populariteit verspeelde.

Voor de bevolking, toch al niet verwend, werd zelfs het maïsmeel onbetaalbaar. De townships rond de steden, waar werkloosheid en armoe regel zijn, kwamen in opstand. Hele winkelcentra werden in drie dagen meeloproer vernield. Alleen het leger kon voorkomen dat de opstand voortduurde. Een paar verstokte Mugabe-aanhangers beweren nu nog dat de haat zich richtte tegen de benarde economische situatie en niet tegen de almachtige president, maar ieder gesprek in de townships bewijst het tegendeel. De onverschilligheid van de bevolking is omgeslagen in haat jegens de president en zijn 'comrades' - ondanks de overstap naar het kapitalisme nog steeds de aanspreektitel in Zimbabwe. 'Mugabe, je doet er niet langer toe, ga heen en rust', viel onlangs treffend te lezen tijdens een studentendemonstratie.

De belaagde Mugabe vindt alleen nog bevestiging in het isolement. Niemand ziet hoe hij daar nog uit kan komen. Politiek is hij een lamme. Zijn ministers de schuld geven, vroeger een automatische afleidingsmanoeuvre, kan niet meer. Elke herschikking leidt tot een breuk in de partij. Hij doet nu maar of zijn ministers niet bestaan. Eind maart heeft de minister van Landbouw op dringend advies van de Europese Unie en het IMF ruim zeshonderd boerderijen van de 1.500 die onteigend zouden worden, van de lijst afgevoerd. De desbetreffende boeren hebben de schriftelijke bevestiging daarvan allang in huis. Maar president Mugabe doet het in zijn eloquente redevoeringen nog steeds voorkomen of er nooit concessies zijn gedaan.

Ook economisch is hij aan handen en voeten gebonden. Verhoging van de benzineprijzen (noodzaak na devaluatie van de munt) zal tot een economische kettingreactie en dus zeker tot nieuw oproer leiden. Dus gebeurt er niets.

Mugabe verschanst zich. Behalve met Grace en zijn jonge kinderen - drie inmiddels en een vierde zou op komst zijn - omringt hij zich met clanleden en zijn eeuwige batterij van militairen en zenuwachtige veiligheidsagenten. In een vraaggesprek met de BBC verklaarde Mugabe onlangs dat zijn vrouw zijn 'beste vriend' is. Buiten zijn familie, zo zei hij, vermeed hij elk diepgaand contact. “Mugabe is volstrekt overtuigd van zichzelf, van zijn eigen gelijk”, oordeelt een Westerse diplomaat met een lange staat van dienst in Zimbabwe. “En daarbij is hij ook meedogenloos. Hij is niet bereid om naar anderen te luisteren.”

Als Mugabe nu terugtreedt wacht hem en zijn jonge gezin een luizenleven. Onlangs is een wet door het parlement gejast die bepaalt dat presidenten en vice-presidenten en hun families tot in lengte van dagen recht blijven houden op alle faciliteiten waar ze in functie ook van genoten. Mooie inkomens, auto's met chauffeur en gratis vliegen met Air Zimbabwe. Maar aan aftreden denkt Mugabe niet. Want naar Grace luistert hij wel. Volgens insiders heeft zij haar echtgenoot ervan overtuigd dat hij zo lang mogelijk in charge moet blijven. Zijn goede vriendin: “Nu zovelen schreeuwen om zijn vertrek, zal hij het zeker niet doen. Mugabe wacht altijd tot niemand roept, dan doet hij het pas.”

Anderen die Mugabe kennen, wijzen nog eens op de hooghartigheid van de 'verlosser van Zimbabwe'. De katholieke timmermanszoon, die opgroeide op een Jezuïetenmissie, zou het wat hoog in de bol hebben en messiaanse trekjes hebben ontwikkeld. Dat hij uit zichzelf opstapt, lijkt uitgesloten. “Hij staat boven de mensen, daarom mag hij ook oordelen over wat goed is en wat slecht”, zegt een Europese ambassadeur.

Zijn mooie oude dag zal Mugabe in elk geval niet doorbrengen op de golfcourse van Borrowdale Brooke. Soms beschikt zelfs in het land van Mugabe de rechter over goed en kwaad. In april besliste de Zimbabweaanse Hoge Raad dat de hooggeplaatste functionarissen die het ambtenaren-bouwfonds hadden geplunderd, het geroofde geld moesten retourneren. Grace Mugabe, zo bleek, had snel voor de uitspraak ruim een half miljoen gulden in het fonds teruggestort en daarmee zou zij aan haar verplichtingen hebben voldaan. 'Gracelands' staat sindsdien te koop, voor tweeëneenhalf miljoen gulden.