De maat der dingen is de bal; Fotoboek over jonge voetballers in de 'favela'

Julian Germain, Murilo Godoy, Patricia Azevedo: No mundo maravilhoso do Futebol. Basalt Publishers Amsterdam, 120 blz. ISBN 90-75574-12-6

In de Braziliaanse sloppenwijken draait het bestaan om voetbal. De bewoners van de 'favela' hebben het adagium van voormalig Liverpool-coach Bill Shankly al lang geleden aangepast. Voor hen is voetbal niet 'een bijzaak, zij het de belangrijkste bijzaak' in het leven, zoals Shankly ooit proclameerde. Nee, voor hen is het simpelweg de hoofdzaak.

Het is een cliché dat telkens van stal wordt gehaald als er wereldkampioenschappen voetbal in aantocht zijn. Niet alleen omdat de Brazilianen nu al ruim veertig jaar favoriet zijn voor de titel, een status die gesymboliseerd wordt door emancipatoire namen als Pele, Garrincha, Socrates, Tostao, Romario of Ronaldo. Het cliché contrasteert ook mooi met onze eigen helden die, op een enkele uitzondering na, allemaal representanten zijn geworden van de burgerlijke middenklasse. Geen groter verschil bijvoorbeeld dan tussen de jongetjes in de bidonville Cascalho van Belo Horizonte en die in de Amsterdam-Arena.

Voor de jonge Brazilianen is voetbal een heimelijke vorm van bevrijding. Hun voetbalclub Grajau Esporte Clube is niet aan de beurs genoteerd. Hun veld is niet door sponsors gefinancierd. Sterker, toen een Braziliaanse collega van HBG er - op Goede Vrijdag notabene - een muur dwars overheen wilde bouwen, hebben ze die eigenhandig afgebroken: 'een belangrijk moment in hun geschiedenis'.

Hier krijgen de jongetjes daarentegen elk jaar een nieuw shirtje als pyjama en een petje dan wel sjaal, ze hoeven er niet eens lief voor te zijn. Hier is het afscheid van het nationale team in het Ajax-stadion een geseculariseerde EO-landdag. Hier beleven we alleen nog 'historische momenten' in het groot, als de echte clubs iets presteren, en nauwelijks meer in het reguleerde vereniginsleven van JOS.

Het is een kwestie van cultuur en economie. Van cultuur omdat in Nederland voetbal sinds een kwart eeuw 'high' noch 'low culture' meer is maar 'broad culture'. Van economie omdat in Brazilië voetbal dé mogelijkheid is om je te ontworstelen aan de denivellering. Hier wordt op alles BTW geheven, daar niet. Tot zover is er niets nieuws aan de hand.

Anders wordt het echter als je de jongens en meisjes uit de 'favela' Cascalho bij Belo Horizonte niet de vraag voorhoudt of God rond is, maar hun eigen ondermaanse bestaan gewoon laat verbeelden. Julian Germain, Murilo Godoy en Patricia Azevedo hebben dat gedaan. Ze hebben 41 jongens en 9 meisjes tussen 8 en 14 jaar een veredelde Agfa-klak gegeven plus maximaal vijf rolletjes en vervolgens papier en krijt. Eerst schieten en dan tekenen, was de opdracht. Het resultaat is een bij tijd en wijle ontroerend boek over voetbal en voetballers in de 'favela', kortom over het leven. Scherp zijn de beelden niet. Sluitersnelheid, diafragma en het tempo van het spel sporen vaker niet dan wel. Compositie ontberen de foto's al helemaal. Soms is de maat der dingen, de bal, zelfs volledig zoek. Maar als de bal wel zichtbaar is, is er geen ontkomen aan: daarom draait het, bij het partijtje en daarna.

Toch is er een bezwaar denkbaar. Zo'n esthetisch doordacht en ook nog eens in Nederland gemaakt boek kan de verkeerde mensen op de verkeerde ideeën brengen. Bijvoorbeeld om een retourtje Belo Horizonte te boeken en daar met jeudcontracten te gaan strooien. Voor de verheffing van de individuele gelukkigen is dat misschien mooi, voor de gemeenschap is het minder aanlokkelijk. Want in de favelo van Brazilië is de verlossing door de bal een collectieve droom. In de arena van Amsterdam is het inmiddels een realiseerbare wens.

    • Hubert Smeets