Zou je dat mogen zeggen?

Het is de fabrikant van de bekende Barbiepop, het bedrijf Mattel, niet gelukt de cd met het nummer 'Barbie Girl' in de Verenigde Staten van de markt te laten halen. In september vorig jaar spande Mattel een juridische procedure aan tegen MCA Records, de producent van 'Barbie Girl', een nummer dat gezongen wordt door de Deense groep Aqua. Mattel beriep zich hierbij op zijn merkrechten op het woord Barbie. Het bedrijf vond het maar niets dat het liedje flink de draak stak met de immens populaire Barbie.

Zo wordt Barbie op de cd een 'blond bimbo girl' genoemd en zingt de pop onder andere 'you can brush my hair, undress me everywhere'. Ook spreekt Barbie op de cd haar vriendje Ken toe op een manier die niet echt bij de brave Barbie past: 'Come jump in, bimbo-friend, let us go do it again' en 'kiss me here, touch me there, hanky panky'.

Volgens Mattel bracht het nummer Barbie in verband met allerlei ongewenste thema's zoals promiscuïteit en ontucht en maakte het bovendien jonge meisjes belachelijk. Het lied bevatte slechts volwassentaal die niet paste bij het beeld dat Mattel zo zorgvuldig had opgebouwd rond Barbie, aldus de boze fabrikant, die met Barbie jaarlijks zo'n anderhalf miljard omzet weet te boeken.

Natuurlijk toonde MCA Records best begrip voor het ongenoegen van Mattel. Maar ja, het is nu eenmaal onvermijdelijk dat er bij een parodie iemand beledigd wordt. De hele overdreven uitvoering van het lied liet echter zien dat het allemaal niet te serieus moet worden genomen. Het was slechts de bedoeling een humoristisch liedje te maken over de fantasiewereld van Barbie, aldus de platenproducent. En bovendien, zo voerde MCA Records aan, zijn er wel vaker lelijke dingen over Barbie gezongen waartegen Mattel zich niet verzet heeft. Waarom had Mattel eigenlijk niets gedaan tegen David Wilcox die in zijn single 'Barbie' zingt:

'Made a career leadings for L.A. Lakers, then became the main mistress of reverend Jim Bakker, helped him hear this messages from the Lord, with a vibrator and ouija board'?

De US District Court of California besliste in februari van dit jaar uiteindelijk in het voordeel van MCA Records. Volgens de rechter hoefden de cd's met 'Barbie Girl' niet uit de handel genomen te worden. 'Barbie Girl' was een duidelijke parodie op het image van de bekende plastic Barbie-pop. Parodiëren zonder het noemen van de merknaam Barbie zou praktisch onmogelijk zijn en omdat de producent ook op het cd-hoesje duidelijk maakte dat het om een parodie ging - 'the song is a social commentary en was not created or approved by the makers of the doll' - vond de rechter dat gebruik van de merknaam in dit geval toegestaan was.

Het is de vraag of de Nederlandse rechter tot eenzelfde uitspraak zou komen. Onze merkenwet geeft merkhouders tamelijk vergaande bevoegdheden, waaronder ook het verbieden van het onwelgevallige gebruik van merknamen in liedjes. Hoewel hier geen rechtspraak bestaat op dit gebied zijn er wel twee gevallen bekend waarin een cabaretier en een dichter onder druk van een merkhouder hun teksten aanpasten.

Zo liet Hans Liberg in 1989 op last van parfumfabrikant Chanel de naam van zijn show Chanel 4711, wijzigen. Zijn advocaten achtten zijn kansen in een procedure niet al te groot. De naam die Liberg vervolgens koos was overigens ook niet geheel risicoloos: Rolls Royce Kadett.

En in 1978 kreeg Ivo de Wijs het aan de stok met de merkhouder van Skol, omdat hij onder de titel 'Proost' een schitterend gedicht over het bier Skol had geschreven. Hiernaast zijn een paar coupletten opgenomen.

Je mag tegenwoordig beweren wat je wilt beweren Je mag koeieneren en blameren wie je wilt Als je uitroept dat de koningin een zeur is Zegt ook Prins Bernhard dat zoiets een open deur is Als je meedeelt dat religie iets obsceens is Blijkt dat elke theoloog 't daar al jarenlang mee eens is Zelfs aan een woedende tirade Wordt niet al te zwaar getild

Zou je ook iets mogen zeggen over Skol Dat het niet te drinken is Dat het ruikt naar kattenpis Dat het smaakt naar uilenzeik En pantoffels tegelijk

En dat de Mounties die dat spotje zouden maken Na de eerste teug gezamenlijk een vol uur [moesten braken En de dikste zei: Ik wist wel dat het uitgesproken [niks was Maar 't was erger dan ik dacht [het leek wel of het product X was Net een slokkie uit een glas met het gebit van Albert Mol Zou je dat nou mogen zeggen over Skol?

En zo ging De Wijs nog even door. De merkhouder van Skol kon het niet waarderen en dreigde meteen naar de rechter te stappen.

In het tijdschrift Mediaforum schreef de Amsterdamse advocaat Dirk Visser enige jaren geleden dat De Wijs geen advocaat bereid kon vinden om deze kansloze zaak te verdedigen. “Een merknaam is in Nederland blijkbaar heiliger dan de koningin en alle politici bij elkaar', schijnt De Wijs gemopperd te hebben, om vervolgens eieren voor zijn geld te kiezen.

    • Bas Kist