Inhuldiging Wilhelmina herdacht; Onrecht aan de Majesteit

In september is het honderd jaar geleden dat koningin Wilhelmina als eerste vrouwelijk staatshoofd van Nederland de troon besteeg. Een gebeurtenis die in de Nieuwe Kerk in Amsterdam op schrale wijze wordt herdacht met een 'presentatie'. Het museum Buren en Oranje in Buren vat haar leven samen in een twaalftal vitrines. Beide tentoonstellingen doen geen recht aan de vrouw die haar stempel heeft gedrukt op ruim een halve eeuw Nederlandse geschiedenis.

Enkele dagen voordat koningin Beatrix afgelopen zaterdag de 'presentatie' - een tentoonstelling mag het niet heten - Wilhelmina, een feestelijke inhuldiging in de Amsterdamse Nieuwe Kerk opende en daarna de nieuwe wedstrijd-acht van de jubilerende Koninklijke Roei- en Zeilvereniging De Hoop doopte tot Gravin van Buren, kreeg ik post uit Buren.

In een persbericht vestigde het museum 'Buren en Oranje' de aandacht op een tentoonstelling die het heeft ingericht over koningin Wilhelmina (1880-1962). De aanleiding daarvoor is exact dezelfde als die voor de 'presentatie' in de Nieuwe Kerk, namelijk dat het op 6 september honderd jaar geleden zal zijn dat het eerste vrouwelijke staatshoofd van Nederland de troon besteeg. Weliswaar had daaraan voorafgaand Wilhelmina's moeder Emma die troon acht jaar lang warm gehouden, maar dat was niet the real thing geweest. Na de dood van haar echtgenoot koning Willem III, in 1890, had Emma als koningin-regentes slechts waargenomen voor haar dochter tot die achttien jaar oud en daarmee meerderjarig was. Op 31 augustus 1898 was die cruciale verjaardag aangebroken; nog geen week later was Wilhelmina koningin.

Wat heeft het popperige Buren in de Betuwe daarmee te maken? In 1551 trouwde Willem van Oranje met gravin Anna van Buren en sindsdien is iedere stadhouder, respectievelijk monarch uit dit geslacht tevens graaf of gravin van Buren. Ook Wilhelmina bediende zich op incognito-reizen van deze titel. De folder van het museum vermeldt niet zonder trots dat de huidige kroonprins zich bij tijd en wijle verplaatst onder de schuilnaam 'W.A. van Buren'. Maar goed dat verder niemand het weet.

Omdat het Burense Oranjemuseum moeilijk groter kan zijn dan het stadje waarin het is gehuisvest, wekt het geen verwondering dat heel Wilhelmina's lange en bewogen leven er blijkens het persbericht is samengevat in 'een twaalftal' vitrines. Maar daarin ligt wel authentiek kinderspeelgoed ('winkeltje, kacheltje'), schilderijen van haar hand ('uniek bosgezicht uit 1899!') en zelfs een 'echte felicitatie van Winston Churchill' uit de Tweede Wereldoorlog. Chronologisch loopt de expositie tot foto's van de plechtige bijzetting van Wilhelmina's stoffelijke resten in de Oranje-crypte van de Nieuwe Kerk in Delft, eind 1962.

Nu is het gemakkelijk om schamper te doen over deze poging tot herdenken van Wilhelmina zonder de vitrines zelfs maar te hebben gezien. Maar op één zeer belangrijk punt heeft de staf van het Burense museum het onderwerp beter begrepen dan de zoveel wereldwijzere medewerkers van de Amsterdamse Nieuwe Kerk: de Burenaren hebben ingezien dat de inhuldigingsceremonie van 1898 pas reliëf krijgt in de context van een tentoonstelling over het hele leven van de vorstin in kwestie.

Een kroning of inhuldiging is op zichzelf geen memorabele gebeurtenis. Niemand praat of schrijft meer over de kroning van de Britse koning Edward VIII, om de eenvoudige reden dat hij een groot playboy, maar een slechte koning was. Staatsstukken gebruikte hij slechts als onderzetter voor zijn sherryglazen en zijn enige staatkundige opmerking van betekenis luidde, bij het zien van een rij werkloze mijnwerkers in de crisisjaren: 'Er moet iets gedaan worden!' Vervolgens gaf hij de troon op voor een voormalige nachtclubdanseres uit Amerika.

Wilhelmina daarentegen was, wat ook de bezwaren tegen haar persoon en taakvervulling zijn, onmiskenbaar uit ander hout gesneden. Zelfs de meest verstokte republikein zal moeten erkennen dat zij haar stempel op ruim een halve eeuw Nederlandse geschiedenis heeft gedrukt. Geen mooiere reden kan er bestaan om het inhuldigingsjubileum als aanleiding te nemen voor een indrukwekkende tentoonstelling, gebaseerd op de talloze beschikbare voorwerpen, schilderijen, tekeningen, foto's en films over leven en werken van deze vorstin. De Nieuwe Kerk is er groot genoeg voor en bij eventueel ruimtegebrek had het Paleis op de Dam kunnen fungeren als waardige overloop. Het had een expositie van nationale en misschien wel internationale allure kunnen worden, een publiekstrekker van de eerste orde in Nederlands toeristenstad nummer één.

Om redenen die ik niet ken en die me ook niet interesseren, heeft men echter gekozen voor een aanzienlijk bescheidener opzet: het terugbrengen van de Nieuwe Kerk in de inhuldigingstooi van 1898. Ik wil niets afdoen aan de gedane moeite en ook onmiddellijk aannemen dat de reconstructie nauwkeurig is gebeurd. Maar, staande in de enorme holle kerk, starend naar de bossen palmbomen die blijkens de catalogus de verbondenheid van Nederland met de koloniën symboliseren, had ik volgaarne al het geboomte geruild voor één 'uniek bosgezicht uit 1899!' van de hand van Majesteit zelf. Hulpeloos voelde ik mij gevangen in een misverstand: de veronderstelling dat de historische herinrichting, althans gedeeltelijk, van een verder doodse ruimte per definitie een boeiend effect geeft.

Zoals de herinnering aan een troonsbestijging niets zegt zonder de biografie van de bestijger, is het decor van de ceremonie nietszeggend zonder tastbare herinneringen aan de deelnemers en de toeschouwers. Die zijn er niet. Er is alleen het schilderij dat J.M. ten Kate van de inhuldigingsplechtigheid maakte en dat overdondert door de kleurenpracht van de uniformen, de pluimen en de sabels van de aanwezigen. Helemaal wordt duidelijk waarom de Amsterdammers destijds van het schouwspel genoten wanneer de bezoeker de moeite neemt te kijken naar de filmfragmenten van de kroningsstoet en van een koninklijke rijtoer door de binnenstad. Dat was wat, al die eskadrons huzaren in galatenue, ministers met steken, hofdames in rijtuigen, Indische vorsten in exotische gewaden! Helaas, de fragmenten duren slechts een paar seconden, en het lukte mij niet de operette-uniformen in de kerk erbij te denken.

Misschien had de ruimte niet zo kaal en leeg geleken als de versieringen en parafernalia overdadiger waren geweest. Hier moet zich echter Emma's kostenbewustzijn hebben gewroken. Volgens de toelichting wilde zij voor haar dochter een vreugdevolle, maar niet overdadige ceremonie. De oorspronkelijke banieren en vlaggen in de kerk zijn met zorg nagemaakt, maar uit hun nietigheid in verhouding tot het gebouw valt af te leiden dat de van huis uit lutherse Emma na een achttienjarig verblijf in Nederland behoorlijk door de calvinistische spaarzaamheid was beïnvloed.

Hollandse krenterigheid spreekt ook uit de tentoongestelde originele troon waarop Wilhelmina tijdens haar inhuldiging zat. In feite is het de oude luie stoel van haar opa Willem II, later opgedirkt met wat leeuwen en tressen. Van de symbolen van haar koninklijke waardigheid, kroon, rijksappel en scepter, ontbreekt echter elk spoor. Vrees voor diefstal had geen reden hoeven zijn om de regalia niet te exposeren, daar ze blijkens de catalogus zijn vervaardigd uit 'verguld zilver met imitatieparels en gekleurd glas'. Ze hadden uitstekend gepast bij de wèl in de kerk gestalde Gouden Koets, die immers niet van goud is, maar van verguld hout.

Bij het verlaten van de kerk voelde ik enige plaatsvervangende gêne tegenover de naderende buitenlandse toeristen, die zojuist ƒ 7,50 hebben neergeteld in de verwachting zich te kunnen vergapen aan een waarlijk koninklijke kroningsambiance. Misschien zal het anders zijn bij de installatie tot koning Willem IV van de heer W.A. van Buren.

Informatie:

Wilhelmina, een feestelijke inhuldiging, in de Nieuwe Kerk, op de Dam in Amsterdam; van 7 juni tot 2 aug 1998. Open dag. 10-19u. Entree ƒ 7,50.

Combikaart voor bezoek Nieuwe Kerk en Koninklijk Paleis (waar een kleine aanvullende expositie over de inhuldiging is te zien) ƒ 10; CJP, Pas 65+, Stadspas, kinderen tot 12 jaar en groepen (min. 15 pers) ƒ 5 en combi-kaart ƒ 8; Vrienden van de Nieuwe Kerk en MJK gratis.

'Magazine' (een soort catalogus) ƒ 10. Inl 020-638 69 09 Wilhelmina, 100 jaar geleden koningin, in Museum Buren en Oranje, Markt 1, Buren; tot de herfstvakantie 1998. Open ma t/m za van 10-16u30. Toegang: ƒ 4,50; 65+/6-12 jr./groepen (min 15 pers) ƒ 3,50 pp; MJK, Rabo-Europas gratis. Inl 0344-571389/ 571922.

    • Gerard Mulder