De avant-garde van gisteren

Voorstelling: The Hairy Ape van Eugene O'Neill door The Wooster Group. Regie: E. LeCompte. Decor: Jim Clayburgh. Spel: Willem Dafoe, Kate Valk, e.a. Gez: 10/6, Bellevue, Amsterdam. Herh: aldaar t/m 14/6. Inl. 020-530530/6211211.

Mega-voorstellingen van de Nederlandse Opera beginnen altijd stipt op tijd, maar de kleine zaal-productie The Hairy Ape van de Newyorkse Wooster Group, een van de twee openingsvoorstellingen van het Holland Festival, begon gisteravond zonder een woord van excuus 25 minuten later dan aangekondigd. Waren de spelers niet klaar? Was er een technisch mankement? En waarom duurt éen en ander dan net die pesterige 25 minuten en niet, serieus, twee of drie uur? Ik kan de gedachte dat het om louter intimidatie gaat, nauwelijks onderdrukken. Wooster is immers - al bijna twintig lange jaren - opperste avant-garde. Met elke conventie moet dus demonstratief korte metten worden gemaakt en daarbij: diva's laten graag op zich wachten. Maar in de zaal zat toevallig ook een diva, not amused en van mening dat te laat beginnen onprofessioneel en juist geen bewijs van klasse is.

Al zo lang voorhoede zijn of daarvoor doorgaan moet niet gemakkelijk zijn. Reputaties kunnen sluipmoordenaars zijn, het is bekend. Regisseur Elizabeth Lecompte en haar groep, vernoemd naar de straat in New York waar hun eigen theatertje staat, zijn een van de uitvinders (naast bij voorbeeld Robert Wilson en Pina Bausch) van wat we hier dank zij navolger Rijnders hebben leren als 'montage-theater'. Theater dat zap-gewijs de verbrokkelde tijd weergeeft. Dat geluid en (video- en film)beeld minstens zo belangrijk acht als tekst. Dat de vorm niet ondergeschikt maakt aan de inhoud, en overrompelen wil en een bijna fysieke ervaring wil zijn.

Voor het eerst brengt de Wooster Group nu een integrale tekst, van Eugene O'Neills vrijwel onbekende, korte stuk The Hairy Ape (1922). Het verhaalt over een stoker van een oceaanstomer die, door een vluchtig contact met een rijk meisje, een catharsis ondergaat. Het expressionistische sprookje eindigt in dubieuze mineur: de dodelijke omhelzing van een aap in de dierentuin is per slot van rekening ook heel poeëtisch.

Anders dan doorgaans laat Lecomptes enscenering aan inhoudelijke duidelijkheid niets te wensen over. Integendeel zelfs, haar stilering en vormgeving van de acht scènes van het stuk zijn op het brave af direct en herleidbaar. Het uit high tech staal opgetrokken decor van Jim Clayburgh verbeeldt ook voor het fantasieloze oog zonder problemen het stampende binnenste van een schip.

Filmster Willem Dafoe, behorend tot de kern van de groep, speelt Yank, de stoker. Hij is als alle Wooster-acteurs een performer, die niet een karakter blootlegt, maar een imago schept, een figuur als uit een cartoon. De hoekige, expressieve lijnen van zijn gezicht - voor de gelegenheid zwartgeschilderd - komen hem daarbij goed van pas.

Maar hij noch de anderen weten te voorkomen dat The Hairy Ape een indruk achterlaat van erg veel gedoe, van nogal ouwerwets gedoe bovendien. De machinerie op toneel en al dat poeha van (snoeihard) geluid en licht zijn vooral log en omslachtig en in het geheel niet dynamisch. Iedere vaart ontbreekt, de voorstelling heeft het tempo van een opera en de tijdrovende changementen maken dat alleen maar erger. Misschien is Wooster verstrikt geraakt in de eerste enscenering van een heus stuk - Tsjechovs Drie Zusters werd in Brace Up! nog volledig naar de hand gezet. House/Lights, de nieuwste voorstelling die ook in het Holland Festival te zien zal zijn, is als vanouds homemade en biedt wellicht tegenwicht.