Een brave PvdA

De aan de PvdA gelieerde Wiardi Beckmanstichting (WBS) had vorige week ruimte gemaakt voor een debat over lastenverlichting tussen rijk en arm, en wel via het belastingstelsel. De PvdA heeft het voordeel dat de voor belastingheffing verantwoordelijke bewindspersoon (staatssecretaris Willem Vermeend) uit de eigen gelederen komt. Dergelijke debatten zijn zeer schaars want, zoals voormalig PvdA-fractievoorzitter Thijs Wöltgens opmerkte: “het onderwerp ligt kennelijk te gevoelig voor een maatschappelijke discussie”.

Voor het belastingplan van de 21ste eeuw tekende zowel Vermeend als zijn minister, Gerrit Zalm (VVD). Het bestaat uit een heleboel lap- en reparatiemaatregelen. Verder wordt er flink met fiscale lasten geschoven; daarbij valt vooral een drukverschuiving van arbeid naar consumptie op. De plannen kennen één revolutionair onderdeel. Dat betreft de belastingheffing over vermogens en de voordelen daaruit. Het bestaande systeem faalt op dit punt jammerlijk en over mogelijke oplossingen wordt heel verschillend gedacht. Een brede maatschappelijke discussie daarover zou - zo blijkt uit NIPO-peilingen - opleveren dat een ruime meerderheid van de bevolking vermogensinkomsten ('slapende rijk worden') zwaarder wil belasten dan arbeidsinkomsten. Vooral PvdA en CDA-kiezers vinden dat rechtvaardig.

Het kabinet, staatssecretaris Vermeend voorop, wil vermogensinkomsten juist soepeler belasten dan arbeidsinkomsten. Voorzichtigheidshalve presenteerde de partij dat in verkiezingstijd toch maar als het zwaarder belasten van vermogenden. Dat maakt voor Vermeend de publieke discussie wat lastig. De instantie die zich bij uitstek geen rad voor ogen mag laten draaien, is Vermeends eigen belastingdienst. Die stelt als uitgangspunt voor de planning van de werkzaamheden voor de komende vijf jaar: “prominent in het belastingstelsel van de 21ste eeuw is het streven naar verlaging van de belastingdruk op arbeid en kapitaal”.

Begrijpelijkerwijs kan de dienst niet werken op basis van politieke slogans, maar hoe zit dat met de PvdA? Oud-partijvoorzitter Felix Rottenberg heeft daar een duidelijk beeld over. Hij sprak op het WBS-congres Vermeend aan op zijn verantwoordelijkheid om de normen van het sociaal-democratisch denken te laten doorklinken in zijn fiscale beleid. 'Daarvoor zit jij daar', zo maakte hij Vermeend diens positie duidelijk. De staatssecretaris ervaart evenwel een beperkte manoeuvreerruimte door verondersteld fiscaal vluchtgedrag van vermogenden. Op het congres wist hij evenwel niet goed over het voetlicht te brengen welke rampspoed gevreesd moet worden als vermogenden worden belast zoals een meerderheid van de belastingbetalers dat wil. Daar is Vermeend zelf debet aan omdat hij al lang geleden toezegde cijfers over een door een vorige wetsreparatie opgeroepen 'emigratiegolf naar België', nog niet openbaar heeft gemaakt.

Het kernpunt van Vermeends verdediging ligt bij het 'politieke en maatschappelijke draagvlak' waar de kabinetsplannen op kunnen rekenen. Maar dat 'maatschappelijke draagvlak' bestaat slechts bij een Haagse bestuurlijke elite. Die heeft er vervolgens voor gewaakt dat een - onvoorspelbare - echte maatschappelijke discussie achterwege bleef. Over het 'politieke draagvlak' buiten de Tweede Kamer valt weinig met zekerheid te zeggen. Van de grote partijen is alleen de PvdA een openbare discussie aangegaan. Daarbij bleek dat de oppositie tegen Vermeends soepele belastingheffing over vermogen principieel en divers was. Toch legde niemand op het WBS-congres de eigen staatssecretaris het vuur erg na aan de schenen.

Dan blijft nog de vraag of Vermeend het politiek geaccepteerde feit dat de vermogenden fiscaal met fluwelen handschoenen aangepakt moeten worden, belastingtechnisch op de juiste manier heeft uitgewerkt. De Wiardi Beckmanstichting had fiscaal-econoom Flip de Kam daarover een zinnig discussiestuk laten schrijven. Tussen beide partijgenoten is de verhouding ronduit ijzig. Vermeend haalde boven en onder de gordel fel naar De Kam uit. Hij deed dat op een toon die duidelijk maakte dat tegenspraak of zelfs discussie op dit punt niet wordt getolereerd. Behalve op het gepubliceerde plan beriep Vermeend zich op het eerder genoemde draagvlak, maar met even zo veel gemak op niet gepubliceerd cijfermateriaal, niet verifieerbare opinies van buitenlandse collega's en onbewezen kwade intenties van belastingadviseurs.

Tot een debat kwam het niet. Deels door een gebrek aan doortastendheid van de voorzitter en de zaal, maar vooral omdat De Kam er voor koos in het geheel niet inhoudelijk te reageren. De prijs voor de PvdA was dat zij haar hoofd boog voor de regenteske bestuursstijl die een plan buiten de (partij)discussie kan plaatsen zodra de Haagse elite er een draagvlak voor heeft gevonden.

Na de politiek wordt de belastingwetenschap met dat draagvlak geconfronteerd. Op 16 juni presenteert de Vereniging voor Belastingwetenschap een geheel uitgewerkt alternatief plan voor een eerlijker verdeling van de belastingdruk. Vermeend weet nog niet of hij de vergadering van de in Den Haag weinig invloedrijke vereniging zal bezoeken, zo liet hij op de PvdA-bijeenkomst weten. De zaak is immers al politiek beklonken; tijdens de kabinetsformatie hoeven nog slechts wat tarieven en dergelijke op hun goede plaats te vallen. Het formatieteam zit te wachten op keuzen en niet op alternatieven en al helemaal niet op discussies die de bestaande eensgezindheid in gevaar kunnen brengen.

    • Aertjan Grotenhuis