Belastingchef Fjodorov lijkt Don Quichot

Ruslands nieuwe belastingtsaar Boris Fjodorov is hoopvol dat hij zijn landgenoten de deugd van het belastingbetalen kan bijbrengen. Toch worden zijn kansen in Moskou miniem geacht. “De Rus heeft nu eenmaal geen vertrouwen in de staat.”

MOSKOU, 9 JUNI.Niemand in Rusland heeft ook maar het flauwste idee waarom Boris Fjodorov, sinds kort de nieuwe “belastingtsaar”, zou slagen waar zijn voorgangers faalden. Want hoe vaak president Jeltsin ook met zijn vuist op het Kremlin-meubilair slaat, het is Rusland sinds de invoering van het kapitalisme nog niet gelukt om normaal belasting te innen.

Toegegeven, de 40-jarige Fjodorov toont een overdosis Sturm und Drang, maar dat deed de vorige hoofdinspecteur ook. En zeker, de econoom is in zijn eerste week als bevelhebber van het 250.000-koppige belastingleger voortvarend van start gegaan - net als zijn voorgangers.

Toch heerst er opwinding onder de belastingplichtigen van Rusland. “Ik krijg aan de lopende band telefoontjes”, zegt belastingadviseur Bauke van der Meer van de Moskouse vestiging van Moret Ernst & Young. “Iedereen wil graag volgens de regels aangifte doen, maar het probleem is: de regels zijn niet altijd eenduidig.”

De eerste salvo's van Fjodorov dreunen nog na: confiscatie van onroerend goed bij gebleken ontduiking; ontslag en rechtsvervolging van directeuren die in gebreke blijven; de inzet van dwangmiddelen als het afsluiten van gas en elektra. “Elke dag dat we niet hameren op de belastingdiscipline is een verloren dag”, zo luidt zijn credo. Rusland is ruim week geleden ontsnapt aan een meltdown Aziatische stijl, en het opkrikken van de belastingopbrengst is van levensbelang.

Daar moet iedereen van doordrongen worden, en dus zie je avond aan avond op tv een filmpje van gemaskerde commando's die een illegale wodka-stokerij overvallen. “En jij?”, staat er onder een krantenfoto van een agent met een getrokken pistool. “Heb jij al belasting betaald?” Klapstuk is de binnenkort te verwachten zwarte lijst, een top duizend van rijke en beroemde Russen met een belastingschuld.

Heel indrukwekkend, ware het niet dat dit middel al beproefd is. Vorig jaar werd er een top-zoveel gepubliceerd, met de namen van schaakgrootmeester Gari Kasparov en popdiva Alla Poegatsjova als notoire belastingontduikers. Maar helaas, de gehate belastingdienst moest het afleggen tegen de populariteit van Poegatsjova. Bijna in tranen kwam Ruslands afgevaardigde naar het Eurovisie Songfestival in 1997 op tv vertellen dat haar tournees zo duur zijn dat ze er zelf geen kopeke aan overhoudt. Het publiek dreigde spontaan een handen-af-van-Alla campagne te beginnen. “Het lijkt wel of je in Rusland niet rijk mag zijn”, zei een luisteraar op Radio Echo Moskvy, in reactie op de zwarte lijst van Fjodorov. “Eerst hadden we zeventig jaar communisme en nu dit.”

Fjodorov weet waaraan hij begint. “Rusland is een amoreel land”, zei hij in een interview met de Kommersant Daily. Zijn eigen dienst is log en onderbetaald: vlak voor zijn aantreden daalde het loon van de gemiddelde inspecteur tot 150 gulden per maand. Op zijn eigen aangiftebiljet van drie jaar geleden had hij nooit iets gehoord, en toen hij een nieuwe heffing op grondbezit kwam voldoen, stuitte hij op een muur van ongeloof: “Wilt u dit werkelijk betalen?”, had de inspecteur hem gevraagd.

De zuivering van het apparaat heeft dan ook zijn hoogste prioriteit: in de top zijn al koppen gerold. Verder wil hij het aantal organen dat direct of indirect met de fiscus te maken heeft, drastisch beperken. Volgens Van der Meer van Moret Ernst & Young is dat hoognodig: “Op dit moment houden drie verschillende commissies zich bezig met de controle op valuta-export.” Van Fjodorovs idee om beroemde wanbetalers aan de schandpaal te nagelen, verwacht hij weinig heil. In ieder geval geen mentaliteitsverandering. “Waarom betaalt een Rus geen belasting? Omdat hij geen enkel vertrouwen heeft in de staat.” Het niet op tijd uitbetalen van mijnwerkers, leraren, artsen, militairen en gepensioneerden maakt de staat er niet geliefder op. “Waarom zou ik geld moeten afdragen aan iemand die mijn 77-jarige moeder besteelt?” zegt Galina, secretaresse bij een Westers bedrijf.

Fjodorov is zich ervan bewust dat eenderde van de Russische economie zich in de “grijze zone” afspeelt, buiten het bereik van zijn dienst. Bovendien is Rusland teruggekeerd naar het tijdperk van de moeilijk te belasten ruilhandel (naar schatting tachtig procent van alle transacties). Tegen het veilig wegbergen van kapitaal op Cyprus kan hij weinig beginnen: dat is legaal. Vandaar dat ook Fjodorov vooral voor de dag komt met spierballenvertoon.

“Geef me veertien maanden”, zegt de ex-minister van Financiën, en hij zal laten zien dat het kan: belasting innen in Rusland. Als wapenfeit heeft hij op zijn naam staan: het tegen de zin van de Centrale bank in laten stoppen van de roebelpersen in 1993.

Kort daarop had hij zijn ontslag gekregen omdat Jeltsin in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 1996 geen strenge economen kon gebruiken. In ruil voor steun van zijn campagne heeft Jeltsin dat jaar (volgens ex-minister Sergej Sjalatov van Financiën) belastingdouceurtjes met een totale waarde van 28,6 miljard dollar uitgedeeld.

Tot drie keer toe heeft het IMF een miljardenkrediet vertraagd in verband met Ruslands chronische onvermogen om belasting te innen. Van de bestaande 180 heffingen werd jarenlang gemiddeld 45 procent binnen gehaald. Dat percentage zou sinds begin dit jaar op 70 liggen, maar toch loopt de schatkist naar schatting nog minstens tien miljard dollar per jaar mis. Al vier jaar wordt er gesleuteld aan een simpeler, rechtvaardiger fiscale wet, maar die komt niet door de Doema. “Westerse bedrijven zijn best bereid meer af te dragen”, is de ervaring van Van der Meer. “Als ze dan maar niet worden geconfronteerd met boetes en naheffingen. Hun grote angst is: ten prooi vallen aan willekeur.” Het raamwerk van een heldere wet zou helpen, maar het streefjaar van de inwerkingtreding is steeds verschoven van 1997, naar 1998, en staat voorlopig op 1999.

Van de 150 miljoen Russen hebben er vorig jaar vier miljoen aangifte gedaan bij de inkomstenbelasting. Het is kortom taaie materie waar Fjodorov zijn tanden in heeft gezet. Want wat kan hij voor elkaar krijgen als zelfs de tv-spotjes van zijn voorganger geen effect sorteren? Daarin figureert een man - kennelijk een belastingontduiker - die er niet in slaagt de liefde te bedrijven omdat steeds, als hij zich wil laten gaan, de belastingpolitie door zijn hoofd spookt.