Modeldorp Nagele heeft eigen museum

De architecten van 'De 8' hadden toen ze eind jaren veertig Nagele in de Noordoostpolder ontwierpen een modern dorp voor de modelplattelander voor ogen. Onlangs werd in de voormalige rooms-katholieke kerk het Museum Nagele geopend.

Museum Nagele, di-zo: 13-17.00 uur. Ring 23, Nagele; tel. 0527 653077.

NAGELE, 8 JUNI. Al heel lang bestond er onder de bewoners van Nagele het plan om een permanente expositie over de architectuur van hun dorp te maken. Want wie meer wilde weten over dit monument van het Nieuwe Bouwen, was aangewezen op café-restaurant 't Schokkererf waar de eigenaren, de gebroeders Dijkstra, aan de hand van een oude plattegrond wat informatie verstrekten. Verder was er niets.

Sinds kort komt men in het dorp veel meer te weten. De bewoners, verenigd in de stichting Nagele Expositie, hebben onlangs in de voormalige rooms-katholieke kerk het Museum Nagele geopend. Vrijwilligers maakten van glas en het hout van de kerkbanken grote tafel-vitrine's, en samen met het Nederlandse Architectuur Instituut (NAi) uit Rotterdam is er nu een keurige tentoonstelling ingericht over de nooit aangetaste architectuur van dit Noordoostpolder-dorp.

Gebaseerd op archiefmateriaal van NAi, de Universiteit Wageningen enhet Rijksarchief Flevoland, vertellen documenten, foto's, films en reproductiesvan stedebouwkundige plannen - orginele ontwerpschetsen en maquettes zijn op een wisselexpositie toegevoegd - over de geschiedenis van de Noordoostpolder, het ontwerpproces van Nagele en de realisatie van de gebouwen en het beplantingsplan. Aan de wand hangt de prachtig gestileerde fotoserie van Theo Baart en Cary Markerink, die zij tien jaar geleden in opdracht van de Vereniging Dorpsbelang Nagele over het dorp maakten.

In 1947 kregen de architecten van 'De 8', de Amsterdamse afdeling van het Nieuwe Bouwen, een modern dorp voor de modelplattelander voor ogen.

De traditionalistische dorpsontwerpen in het Wieringermeer - een 'vooze idylle', meenden ze - gingen voorbij aan de realiteit van de moderne samenleving.

Hun collectieve ontwerp liet daarentegen een ruim opgezette, centrale middenruimte met kerken en scholen zien; de ontmoetingsruimte voor de hele gemeenschap waar alle woningen uiteindelijk op uitkomen. De indeling van de woonhuizen kon niet functioneel genoeg zijn. Er moest lucht en licht in kunnen doordringen. Het zou nog ruim tien jaar duren voordat De 8 met steun van de Rotterdamse architectengroep Opbouw aan de bouw konden beginnen.

Het belang van het ontwerp ligt, zo blijkt uit de tentoonstelling, bovenal bij de architecten: Aldo van Eyck, Mart Stam, Mien Ruys, Lotte Stam-Beese, J.B. Bakema, Ben Merkelbach en vele anderen. Natuurlijk mocht Gerrit Rietveld niet ontbreken. Zijn stedebouwkundige schetsen vormden een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van het plan, en hij bouwde ruim zeventig huizen aan de Vlashof en de Klaverhof in Nagele.

Rietvelds drang tot experimenteren komt misschien wel het meest tot uitdrukking in zijn meubels. Waar eens de parochianen na de kerkdienst koffie gingen drinken, heeft het Sandberg Instituut - de tweede fase-opleiding van de Rietveld Academie in Amsterdam - een tweede wisselexpostie samengesteld met voornamelijk Rietveldstoelen van particulieren, onder wie de directeur van de Rietveld Academie, Simon den Hartog. Van hem zijn het rode ronde naaikastje (1939) en de speciaal voor zijn kind ontworpen witte commode(1963) die nog nooit eerder zijn geëxposeerd.

De expositie bestaat verder uit zig-zag stoelen, lattenmeubilair, asymmetrische meubels, beugelstoelen en kratmeubels - voorlopers van de doe-het-zelf bouwpaketten van Ikea. Ze zijn allemaal gemaakt door Rietvelds huismeubelmaker Gerard van de Groenekan, behalve de sobere eetkamerstoel (1908) en het asymmetrische naaikastje (1923) die Rietveld zelf maakte.

Inmiddels zijn de bewoners van Nagele zich zeer bewust geworden van de reputatie van hun dorp met de platte daken. De architectuur gaat hen ter harte. Ook de nieuwbouwwoningen moeten zich schikken naar het dogma van het platte dak. Voor Aldo van Eyck, een van de weinige, nog levende architecten van destijds, hoeft dat niet meer. In 1994, in het AVRO-actualiteitenprogramma Televizier, vertelde hij het onbegrijpelijk te vinden dat de modernistische nederzetting Nagele in stand werd gehouden. Tijden veranderen nu eenmaal.

Het modeldorp - dat overigens nooit navolging heeft gekregen - is nu eigenlijk zelf tot een 'vooze idylle' vervallen.

    • Nathalie Faber