Vloek van God leidde tot bloei van de kunst

Tentoonstelling: Les rois maudits - Kunst in de tijd van Filips IV de Schone en zijn zonen (1285-1328). Parijs, Grand Palais. T/m 28 juni. Kleine cat. 100 FF.

'De Verdoemde Koningen' worden ze genoemd, de zonen van de machtige Philippe le Bel (1285-1314). Niet alleen omdat met hen de Franse dynastie der Capetingen ten einde kwam - ze stierven jong en zonder mannelijke nakomelingen - maar ook omdat hun weinig succesvolle heerschappij lange tijd werd gezien als een vloek van God. Want was het niet hun vader Filips IV, bijgenaamd de Schone, die de bejaarde paus Bonifatius VIII de dood in had getreiterd? En was het ook niet Filips die de kruisridderorde van de Tempeliers had laten ontbinden, om ze al hun geld afhandig te maken?

Vervloekt of niet, het bewind van de laatste Capetingen zag een bloei van de gotische kunst in heel middeleeuws Frankrijk, van het Ile de France tot door Filips verworven gebieden als Navarra en Champagne. Op een voorbeeldige expositie in het Parijse Grand Palais wordt overtuigend aangetoond dat het eerste kwart van de veertiende eeuw niet de periode van artistieke stagnatie was die kunsthistorici er vaak in hebben gezien. Eén blik op de mascotte van Les rois maudits - een wulps-devoot beeld van Maria Magdalena, alleen gehuld in heur ellenlang welvend haar - is al genoeg voor rehabilitatie; en dan zijn er nog meer dan honderd andere beelden, glas-in-loodramen, boekmanuscripten, reliekschrijnen en versierde gebruiksvoorwerpen die het pleidooi ondersteunen.

De opmars van de vervloekte-koningskunst begon in 1297, toen Filips IV de heiligverklaring van zijn grootvader Lodewijk IX luister bijzette met de stichting van een kloostercomplex in Poissy, de plaats waar 'Saint Louis' gedoopt was. De architecten van de kerk experimenteerden met ranke zuilen en kleinere kapitelen; de anonieme beeldhouwers die zorg droegen voor de versiering ontwikkelden een stijl die zich vooral door losheid onderscheidde van die van hun voorgangers. In het Grand Palais zijn twee mooie voorbeelden van deze 'style de Poissy' te zien, allebei afkomstig uit de Saint Louis-kerk: een standbeeld dat de biddende gravin Isabelle de France portretteert met een kinderlijk gezicht en een klein onderkinnetje, en een beeld van een engel met mooi krulhaar, een geplooid kleed en een fijnzinnige glimlach.

Engelen domineren ook zaal I van Les rois maudits; in gedempt licht zijn er twaalf in twee halve cirkels opgesteld, als om aan te geven dat ze voorafgaand aan hun verspreiding over de middeleeuwse-kunstmusea van de (nieuwe) wereld altijd in groepen rond het altaar te vinden waren. De in sierlijke, soms rood-geschilderde gewaden uitgedoste hemelhulpjes van hout hielden glimlachend de symbolen van de Passie vast (doornenkroon, spijkers) en soms ook minder beladen dingen als kandelaars en wierookvaten.

De makers van de Parijse tentoonstelling zijn niet bezweken voor de verleiding om de bezoeker te overvoeren. Alleen het mooiste werd geselecteerd, opdat het in de vitrine of op de sokkel genoeg ruimte en het juiste licht kon krijgen. Wie naar Troyes gaat, ziet kerken vol glas-in-lood, maar is wegens de afstand en de overvloed niet in staat om echt goed te kijken; wie naar het Grand Palais gaat, ziet één raam uit de Urbanus-kerk, belicht als het plaatje in een toverlantaarn, en verwondert zich over de felle kleuren en de modern aandoende stripstijl waarmee de profeet Zacharias is afgebeeld.

Indrukwekkende objecten zijn er genoeg - ook uit de doorgaans minst aansprekende genres. Zo slaagt zelfs een perkamentrol met een genealogie van Christus erin om de aandacht te vangen: slechts de bovenkant van de stamboom is zichtbaar, maar hij is zo mooi versierd dat je hem eigenhandig zou willen afrollen. En wie altijd een hekel heeft gehad aan de prots en praal van de gemiddelde reliekhouder, valt in het Grand Palais van zijn geloof. Naar de mini-Madonna met kind temidden van vier subtiel gekleurde emaillen panelen kun je minutenlang kijken.

Maar het hoogtepunt van Les rois maudits is de laatste zaal, die door omfloerst licht, hoogoprijzende zuilen en weldadige koelte de bezoeker het idee geeft dat hij door een kerk loopt. Een kerk waarin niet alleen heiligenbeelden en ingelegde kruizen hun plaats hebben, maar ook spectaculaire getijdenboeken en alledaagse voorwerpen - al zou niemand het in zijn hoofd halen om ook maar een stap te zetten op de decoratieve plavuizen uit het pauselijk kasteel in Châteauneuf-du-Pape; je zou de met zorg geglazuurde hazen, vogels of vissen eens pijn kunnen doen.

Ironisch genoeg kenmerkt de expositie over de Verdoemde Koningen zich dus door een ontspannen, gewijde sfeer. Zoals vaker bij Franse tentoonstellingen blijft de historische achtergrondinformatie beperkt tot een paar bordjes aan het begin. Dat is jammer, want vooral de strijd tussen Filips IV en Bonifatius VIII heeft sappige anekdotes opgeleverd. Geen woord dus over de kidnapping van de Paus in 1303; geen woord over de lastercampagne die Filips' hofaanklager tegen de 70-jarige kerkvorst op touw zette ('Bonifatius houdt er maitresses op na om te verhullen dat hij sodomiet is'). Op Les rois maudits draait het om de lokken van een heilige, om de glimlach van een engel, en om het sublieme blauwgroen van het email op een klimopvormig sieraad.

    • Pieter Steinz