Taiwan voelt niets voor Hongkongse model

China ziet Hongkong als model voor een toekomstige politieke hereniging van Taiwan met het vasteland. Maar in het democratische Taiwan denkt men daar heel anders over.

HONGKONG, 6 JUNI. Op 10 oktober vorig jaar, de dag waarop de ondergang van het Chinese keizerrijk in 1911 wordt gevierd, wapperde de vlag van de Kwomintang, de nationalistische regeringspartij van Taiwan, heel even in Hongkong. Politie-agenten in het enkele maanden daarvoor door China verworven grondgebied maakten na enkele uren een eind aan de actie, door het aangestelde bestuur van Hongkong omschreven als “provocerend”.

De gebeurtenis was veelbetekenend voor de Taiwanezen. “Als goede betrekkingen tussen Hongkong en Taiwan niet kunnen worden gewaarborgd, dan is de politieke vooruitgang tussen China en Taiwan wat ons betreft uitgesloten”, zegt Cheng An-kuo, de de facto consul-generaal van Taiwan in Hongkong.

Ruim een week geleden werden in Hongkong verkiezingen gehouden voor de zogeheten Wetgevende Raad, en volgens de Chinese media toonde die gebeurtenis opnieuw aan dat China zich houdt aan zijn afspraken over zelfbestuur in Hongkong. “Eén land, twee systemen werkt!”, schreef het Chinese Volksdagblad, zonder overigens op de uitslag - een overwinning voor de democratische krachten - in te gaan. Alweer is “een stap gezet in de richting van de hereniging van Taiwan met het moederland”, aldus het Volksdagblad.

In de ogen van China is Hongkong het model dat de bevolking van Taiwan moet overtuigen van de oprechte bedoelingen van het communistische vasteland. De autoriteiten in Peking hebben daar nooit geheimzinnig over gedaan: na Hongkong volgt Macau, op 20 december 1999, en als die overdracht, door Portugal, net zo soepel verloopt als de overdracht van Hongkong, dan is de weg vrij voor hereniging met Taiwan.

In Taiwan wordt daar aanmerkelijk anders over gedacht. Over de toekomstige adoptie van de formule van 'één land, twee systemen', waaronder ook Taiwan zou kunnen terugkeren naar 'het moederland', bestaat in de plurale politieke samenleving die Taiwan inmiddels is geworden, vrijwel een consensus: niemand steunt het denkbeeld. Zelfs de Nieuwe Partij, de politieke formatie op Taiwan die Peking het gunstigst is gezind, is voorstander van een zeer geleidelijk proces.

“Taiwan verschilt wezenlijk van Hongkong, en nog meer van China”, zegt Cheng, die directeur is van Chung Hwa Travel Service. Het bureau, dat zetelt op de veertigste verdieping van de peperdure Lippo Tower in het centrum van Hongkong Island, behandelt alle visa-aanvragen voor Taiwan en functioneert als de vertegenwoordiging van het Taiwanese ministerie van Buitenlandse Zaken in Hongkong. “De formule van 'één land twee systemen' heeft Taiwan niets te bieden. Het brengt de bevolking van Taiwan niet meer vrijheid of democratie. Integendeel zelfs”, zegt Cheng.

In Taiwan is het kiesstelsel, volgens welke alle 161 volksvertegenwoordigers rechtstreeks worden gekozen, aanmerkelijk vrijer dan in Hongkong. Daar werd vorige week, overeenkomstig de regels van Hongkongs mini-constitutie, slechts een derde van de 60 afgevaardigden rechtstreeks gekozen. De rest werd aangewezen door een select gezelschap van zakelijke managers en een kiescollege van 800 man. Dat desondanks de democratische krachten in Hongkong een grote morele overwinning behaalden, door driekwart van de direct gekozen zetels in de wacht te slepen, bewijst volgens Cheng vooral hoezeer de door China opgelegde constitutie achterloopt bij de wensen van de bevolking. “De verkiezingen hebben heel duidelijk gemaakt wat de mensen in Hongkong verkiezen: democratie.”

Hoewel de onderhandelingspositie van Taiwan aanmerkelijk veel beter is dan die van Hongkong destijds - Taiwan zou in theorie een veel lossere versie van de hereningingsformule kunnen afdwingen - resulteert ieder verdrag dat is gebaseerd op het model in Hongkong, in één waarbij het Chinese parlement, het Volkscongres, en daarmee dus de communistische partij, het laatste woord heeft op constitutioneel vlak. Sinds de overdracht van Hongkong, vorig jaar juli, is de macht van het door Peking aangewezen bestuur ontegenzeggelijk toegenomen, en beslissingen van het Chinese Volkscongres staan feitelijk boven de jurisdictie in Hongkong. Bovendien is een versnelde invoering van volledig rechtstreekse verkiezingen voor Hongkongs Wetgevende Raad vrijwel uitgesloten omdat de door China, in overleg met de Britten, opgelegde 'Basiswet' niet voorziet in een regeling voor na het jaar 2007.

“In China bestaat maar weinig kennis over het politieke klimaat in Taiwan”, zegt Susie Chiang. “Ik ben dan ook niet optimistisch over de verbetering van de betrekkingen tussen China en Taiwan.” Chiang is het hoofd van het Kwang Hua Information and Cultural Center, feitelijk de culturele arm van Chung Hwa Travel Service. In haar hoedanigheid als “cultureel ambassadrice”, zoals zij haar functie omschrijft, krijgt Chiang regelmatig te maken met Chinezen op hoog niveau die “niets van Taiwan begrijpen.” Hereniging op korte termijn is wat haar betreft dan ook ondenkbaar. “Ik hoop dat ik het in mijn leven nog meemaak”, zegt ze, maar ze klinkt weinig overtuigd.

De democratisch gekozen president van Taiwan, Lee Teng-hui, zei vlak na de overdracht van Hongkong, dat “volgens onze opvatting van nationale hereniging” Taiwan niet alleen bezorgd is over de vorm, maar vooral over de inhoud van de beloften van China. “Taiwan, het Chinese vasteland, Hongkong en Macau moeten worden herenigd volgens de beginselen van democratie, vrijheid en gelijkheid.” En die, aldus Lee, zijn aan de overkant van de Straat van Taiwan ver te zoeken. Het Chinese leiderschap heeft bovendien herhaaldelijk aangegeven dat het geen haast heeft het 'democratische gat' tussen China en Hongkong, Macau en Taiwan te dichten. “In China nemen we de tijd en volgen wij ons eigen tempo”, zei de voormalige premier Li Peng begin jaren '90 in antwoord op de vraag waarom China niet de Russische schoktherapie verkoos. De manier waarop China de democratische ontwikkelingen in Hongkong grondwettig heeft beperkt, geeft aan hoe bevreesd het leiderschap in Peking is voor het binnenhalen van een Paard van Troje.

De democratische vooruitgang die Taiwan heeft geboekt, heeft het onderhandelingsproces aanzienlijk bemoeilijkt. In het tijdperk van Chiang Kai-shek hadden de voorwaarden van hereniging misschien kunnen worden uitonderhandeld tijdens een etentje met Mao Zedong. Maar tegenwoordig is vreedzame hereniging alleen mogelijk wanneer de meerderheid van de Taiwanezen daarmee instemt. “De bevolking van Taiwan heeft andere gevoelens jegens het vasteland van China dan de bevolking van Hongkong”, aldus Peng Ming-min in een commentaar in de International Herald Tribune. Peng was de oppositionele presidentskandidaat van de Democratic Progressive Party, tijdens de Taiwanese presidentsverkiezingen in 1996. “85 procent van de 21 miljoen Taiwanezen stamt af van Chinese migranten die vele honderden jaren geleden China hebben verlaten. De Chinezen die naar Taiwan zijn gevlucht na de oprichting van de Volksrepubliek China in 1949, maken minder dan 15 procent van de bevolking uit”, aldus Peng. “Het volk van Taiwan, dat voor het overgrote deel geen recente banden heeft met China, voelt zich lang niet zo geroepen om deel uit te maken van China als de inwoners van Hongkong. We hebben niet voor niets jaren gestreden voor ons huidige niveau van democratie. Taiwanezen wensen het risico van tirannie onder China's communistische heerschappij niet te nemen.”

    • Floris-Jan van Luyn