Hollands dagboek; Liem soei Liong

Liem Soei Liong (54), Indonesiër van Chinese afkomst, staat voorzover hij weet nog altijd op de zwarte lijst van het Indonesische regime. Hij is medewerker van de organisatie voor de rechten van de mens TAPOL in Londen en woordvoerder van JODI-E, een netwerk van de Indonesische Demokratische Oppositie. Liem is (co-)auteur van verschillende boeken over de rechten van de mens in Indonesië. Hij is ongehuwd en woont in Amsterdam.

Woensdag 27 mei

Om 7.30u in de ochtend stond al een paarse taxi uit Bussum voor de deur, richting VARA-studio's in Hilversum. Programma 'Een op een', live op Radio 1 met Felix Meurders. Naast relevante politieke vragen een heel uur over 'de mens achter de activist'. De laatste week ben ik, totaal overwerkt, te veel door gaan draven, vooral ook omdat ik nauwelijks de tijd krijg alle emoties van de val van Soeharto te verwerken.

De eerste dagen na de val heb ik dagelijks wel tien tot twintig interviews gegeven aan de internationale pers. Het gevaar een celebrity te worden is duidelijk aanwezig. Je wordt steeds gevraagd over jezelf te praten en trekt dan dingen naar je toe. Ik denk dat het zeer irritant overkomt bij andere activisten, terwijl het werk van de laatste twintig jaar door een groot collectief is gedaan.

Een telefonisch interview met de Indonesië-sectie van de Wereldomroep. Men beseft vaak niet hoe belangrijk deze uitzendingen waren voor Indonesië. In de loop van de jaren heeft deze sectie een traditie opgebouwd in de berichtgeving over zaken die in Indonesië nog taboe waren. Vele opposanten in Indonesië werden geïnformeerd over delicate issues zoals Oost-Timor.

Mijn e-mail geopend. Bijna 400 boodschappen liggen in mijn brievenbus. De laatste vijf jaar heeft e-mail, een geweldig communicatiemiddel, heel goed gefunctioneerd als wapen tegen het informatiemonopolie van het Soeharto-bewind. Sommige e-mail-conferences worden bezocht door meer dan 50.000 mensen in een multi-richtingverkeer. Het circuleren van alternatieve informatie was niet meer te censureren door het Soeharto-apparaat.

Maar persoonlijk wordt e-mail hoe langer hoe meer een belasting. Het internationale verkeer is dermate intensief geworden, dat het gemiddeld twee uur per dag vergt om alles af te handelen. Ik begin en eindig mijn dag met e-mail. Belangrijkste nieuws: hoofd van de Jakarta-politie, brigadier-generaal Hamami Nata, is van zijn positie ontheven. Een bijzonder luguber mannetje, het is meer dan terecht als hij uiteindelijk voor het gerecht wordt gesleept voor zijn wandaden. Dit soort ontwikkelingen was een maand geleden nog ondenkbaar in Indonesië.

In de avond naar Utrecht naar een mooi gebouwtje, een gewezen kapel 'De Driehoek'. Bijeenkomst georganiseerd door de Evert Vermeer Stichting. Een bomvolle zaal, duidelijk bewijs dat Indonesië in de belangstelling staat. Vele vragen uit de zaal, sommige die mij uit het hart zijn gegrepen. Een vraag over de positie van de Chinezen in Indonesië kon ik uitvoerig beantwoorden. Begin van deze eeuw kenschetste de koning van Siam deze groep, waar ik ook toe behoor, als 'de joden van het oosten'. Dezelfde kenmerken: het verbod om een aantal beroepen uit te oefenen, dreef de Chinezen de handel en industrie in.

In de Nieuwe Orde van Soeharto is deze ontwikkeling in extreme mate doorgevoerd. De Chinese kalligrafie, Chinese scholen en Chinese feestdagen werden verboden. De hetze tegen de communisten kreeg ook nog een anti-Chinese lading. Chinezen werden ten onrechte verdacht van dubbele loyaliteit: Jakarta en Peking. Zware druk werd uitgeoefend om hun namen te veranderen in Indonesische namen. Ze namen hele kleurrijke namen aan, zo bont dat het heel evident was dat ze (ex-)Chinesen waren. Of er werd gespeeld met de taal. Een familienaam zoals de mijne, Liem, werd veranderd tot Halim, Salim etcetera.

Vooral een zeer rechts-getinte groep Chinezen, adviseurs van Soeharto en zijn generaals, propageerde deze naamsverandering met als doel de totale assimilatie van de Chinezen. Verschillende organisaties met veel Indonesische-Chinezen als leden werden verboden verklaard en als 'mantelorganisaties' van de PKI, de Indonesische Communistische Partij aangemerkt.

Ik had een verre oom, een neef van mijn moeder, een bewogen man, een leraar en Multatuli-kenner, politiek links noch rechts te plaatsen, die hoofd was van een kleine privé-school. Het was een Indonesische school maar de leerlingen waren voornamelijk van Chinese afkomst. Hij werd gearresteerd, zijn school werd verbouwd tot gevangenis en hij werd in zijn eigen school gevangen gezet.

De huidige golf van anti-Chinese uitbarstingen moeten wij nuchter onder de loep nemen. Georganiseerde 'pogroms' zijn al geruime tijd aan de gang, sinds januari vorig jaar. Steeds hetzelfde beeld: militairen in burgertenue en uit de onderwereld gerecruteerde knokploegen van jongeren worden in trucks aangevoerd op de plek van bestemming. Mikpunt: de Chinese wijken, de supermarkten. Doel: deze winkels en gebouwen leegplunderen en in de fik steken. Al gauw komen massa's arme mensen uit de achterbuurten aanzetten; die willen ook wel eens met een tv of rolschaatsen naar huis.

Prof. Wim Wertheim, 90 jaar jong, vriend van het Indonesische volk sinds mensenheugenis, houdt een vlammend betoog over de directe betrokkenheid van generaal Soeharto bij de couppoging van 1 oktober 1965. Kolonel Latief, de enige van de coupleiders die nog leeft en die al 32 jaar lang gevangen zit, zegt nu heel openlijk dat Soeharto op de hoogte was van alle plannen, inclusief de ontvoering van de legerleiding.

Na afloop een interessante kennismaking met twee jonge zusjes uit Hoofddorp die wat concreets willen doen aan de anti-Chinese stemming in Indonesië. Hun hele familie is in de zeventiger jaren om de discriminatie vertrokken uit Indonesië. Ze zijn altijd bezig om andere Indonesische Chinezen in Nederland op te porren om iets te doen. Tevergeefs, er heerst nog veel angst. In de zaal was ook een oude kennis wiens ouderlijk huis in Midden-Java is vernield door de menigte. Allemaal trieste verhalen.

Donderdag

Al dagen wordt de druk voor de vrijlating van alle politieke gevangenen opgevoerd. De zwakke en roerloze Habibie-regering zal volgens mijn inschatting wel moeten bezwijken. De volgende vijf gevangenen worden vrijgelaten, onder wie drie hoge vrouwelijke ambtenaren. Hun demonstratie enkele maanden geleden was een van de acties die het einde van het tijdperk-Soeharto inluidde.

Telefoontjes. Sommige zijn heel naar. Ik krijg dreigementen van anonieme mensen met een Indonesisch accent. Die zullen mij binnenkort even in elkaar trimmen. Vorige zondag in het tv-programma Buitenhof probeerde ik uit te leggen dat vele Indonesiërs opgegroeid zijn met structureel racisme ten opzichte van Chinezen. Racisme is in de meeste gevallen onwetendheid en domheid. De Janmaats van deze wereld blijven een kleine groep. Ik hoor van mijn andere Indonesische collega's dat menige Indonesiër zich kwaad heeft gemaakt over mijn opmerkingen. Ik krijg trouwens ook veel bijval.

Mijn enige dochter Sanne klaagt dat ik al een week niet gebeld heb. Zij studeert politicologie in Londen. Wij kletsen wat bij en praten over de laatste wedstrijd tussen de Bulls en de Pacers.

Een hele middag en avond naar een seminar Gestructureerde Diabeteszorg in Amsterdam. Ik ben ook diabeet. Amsterdam alleen heeft 17.000 geregistreerde diabetici en nog eenzelfde aantal dat het nog niet weet. Uit eigen belang ben ik al een tijdje actief bij de patiëntenvereniging DVN. Diabetes is een typische doe-het-zelfziekte, door permanente zelfcontrole en zelfregulatie is het mogelijk om de bloedglucose goed onder controle te krijgen.

Vrijdag

Een medewerker van het tv-programma NOVA komt praten over de mogelijkheid met een tv-team naar Indonesië te gaan. Ik vind het idee niet zo aantrekkelijk om als ster terug te keren en bovendien moet ik nog te weten komen wat mijn status is. Tijdens mijn laatste bezoek in 1994 werd ik ontvoerd door een zevental gorilla's van BIA, de militaire intelligence. Op de derde dag werd ik door de Indonesische Immigratiedienst officieel het land uitgezet. Er is de laatste week veel veranderd in Indonesië maar ik vermoed dat de zwarte lijsten nog gewoon intact zijn.

Mijn enige broer, die in Kuala Lumpur woont, komt voor een kort bezoek naar Nederland. Ik heb een paar vrije uurtjes en fiets met mijn broer de stad in. Wij bezoeken een aantal stripwinkels en een platenzaak gespecialiseerd in wereldmuziek. Stripwinkel Lambiek laat ons hun verzameling van strips zien die in de jaren vijftig in de Indonesische kranten stonden. Wij krijgen zomaar een Sie Djin Koei mee, een Chinese sage uit mijn jeugd.

Paul Verdooren, een oude makker, komt op bezoek. Hij is actief in het Komitee Indonesië. Wij besluiten Thais te gaan eten. De Thai-restaurants schieten als paddestoelen uit de grond, de ene nog beter dan de andere. De Thaise keuken ligt dichter bij de Indonesische smaak dan de Kantonese keuken. Wij genieten van de maaltijd, in het bijzonder van som tam, de pittige sla gemaakt van jonge, nog groene papaya.

Zaterdag en zondag

Al heel vroeg richting Essen, hartje Roergebied. In drie auto's gaat de 'Nederlandse' delegatie naar het spoedcongres van JODI-E, het netwerk van de Demokratische Indonesische Oppositie, afdeling Europa. Twee dagen lang discussiëren wij over de te volgen strategie en tactiek in de komende maanden. De val van Soeharto maakt het noodzakelijk om dit congres in te lassen. Zo'n honderd man en vrouw uit verschillende landen zijn aanwezig, maar het leeuwendeel komt uit Duitsland. Drie generaties zijn aanwezig, de ouderen van het Soekarno-tijdperk, mijn generatie en de studenten. Toekomstige verkiezingen en alles wat er aan vooraf gaat, zoals de oprichting van politieke partijen en de speciale zitting van het Volkscongres, worden extra onder de loep genomen. Zondagavond, vlak voor middernacht ben ik thuis.

Maandag

Ik ben een beetje verkouden. Tijdens het weekeinde te veel in de tocht gezeten. Slechts 150 boodschappen op e-mail. Het is een feestdag, typisch een dag waar ik de achterstand in administratie, correspondentie etcetera kan inhalen. Een Marokkaanse buurman vraagt wat Pinksteren betekent. Ik sta met de mond vol tanden.

's Middags afscheidsfeest van Yenni D., studentenactiviste die een jaar gevangenis heeft uitgezeten wegens belediging van de president. In maart 1996, meteen na haar vrijlating, ging ze naar Europa. In april dat jaar kwam Soeharto op staatsbezoek in Duitsland. Grote demonstraties, Yenni was er ook bij. Soeharto was razend en zocht een aantal zondebokken uit. Uiteraard viel Yenni daar ook onder. Het jaar daarop werd haar paspoort ingetrokken door de Indonesische ambassade in Den Haag.

De dag na Soeharto's val trok een stoet Indonesiërs naar de ambassade. De plaatsvervangend ambassadeur ontving hen allerhartelijkst en deelde mee dat ook hij openstaat voor hervormingen. Yenni en twee andere activisten kregen prompt hun paspoort terug. Nu kan ze terug naar Indonesië. Veel mensen bij het afscheid, zelfs uit Duitsland komen ze afscheid nemen. Selamat jalan, Yenni.

Dinsdag

Laatste berichten: Megawati is aan het flirten met de militaire top. Mijn informanten zeggen dat ze met de steun van het leger aan de macht wil komen. Het is nu wel duidelijk dat Habibie slechts een tussenfiguur is, een man zonder machtsbasis. Via e-mail worden toekomstige actieplannen doorgeseind. Acties buiten de hoofdstad blijven stevig doorgaan, mensen aan de basis blijven zich organiseren.

Een afspraak met de mondhygiëniste. Meer dan een uur lang worden mijn tanden gereinigd van tandsteen en aanslag. Ik krijg op mijn oude dag ook onderricht hoe je je tanden moet poetsen. Mijn tanden zijn nog nooit zo mooi geweest.

VPRO Radio wil een programma maken over de relatie Nederland-Indonesië in het hele Soeharto-tijdperk. Soeharto werd beloond voor zijn moordpartijen in 1965/66 door de achtereenvolgende Nederlandse regeringen. Met enkele uitzonderingen bij links is er geen enkele politicus in Nederland die Soeharto in dezelfde categorie plaatst zoals Pol Pot of Miloševic.

Politiek gezien is het meer dan terecht dat een onafhankelijke commissie de rijkdommen van deze dictator napluist. De Soeharto-bedrijven zijn op het moment allemaal noodlijdend, vele hebben grote schulden. De enige vetpot is de verkoop van de aandelen van Hagemeyer die in de handen waren van Liem Sioe Liong (geen familie), Soeharto's belangrijkste geldschieter. Een paar miljard gulden was de opbrengst, doorgesluisd naar Hongkong.

Woensdag 3 juni

Yenni is veilig aangekomen en door honderden kameraadjes juichend binnengehaald.

Eindelijk tijd om naar de fitness centre te gaan. Om lichamelijk een beetje op peil te blijven moet men ten minste twee keer per week gaan, maar daar is de laatste weken niets van gekomen.