Het laatste gratis WK voetbal; De strijd om de uitzendrechten is nog lang niet ten einde

Tweehonderd uur voetbal uit de televisie - als water uit de kraan. Het kon wel eens de laatste keer zijn dat een wereldkampioenschap 'gratis' aan alle kabelabonnees wordt doorgegeven. Voor de rechten op de WK's van 2002 en 2006 is al bijna vier miljard gulden betaald. Dat geld zal moeten worden terugverdiend. 'Meer en meer sport zal achter een decoder verdwijnen.'

Voetballiefhebbers moeten er de komende weken nog maar eens goed voor gaan zitten. Er is met de uitzendrechten van wedstrijden zoveel geld gemoeid en betaaltelevisie schiet zo snel wortel in het omroepbestel, dat dit mogelijk de laatste keer is dat ze een wereldkampioenschap voetbal 'gratis' en integraal op televisie kunnen zien.

Twee tot drie live-wedstrijden op een dag, zeven dagen in de week, 64 in totaal. Wie de elf balgoochelaars uit Brazilië 'rechtstreeks' wil volgen tot aan een nieuwe finaleplaats, hoeft vanaf 10 juni zijn televisietoestel maar aan te zetten. Wie benieuwd is naar de verrichtingen van ploegen uit het nieuwe voetbalcontinent Afrika, grijpt naar de afstandsbediening. Om over de wedstrijden van Oranje maar te zwijgen. En als de NOS op Nederland 2 de favoriete wedstrijd niet live heeft geprogrammeerd, biedt de BRT of Eurosport wel uitkomst.

Echt gratis is het allemaal niet. We betalen per slot van rekening per jaar tweehonderd gulden omroepbijdrage waaruit televisieprogramma's worden gefinancierd. Maar voetbal blijkt voor adverteerders zo interessant, dat de spotjes rond de wedstrijd de kosten van de uitzendrechten grosso modo terugverdienen. Dat Johan Cruijff daardoor in de pauze net de ruimte heeft een analyse van anderhalve zin uit te spreken voordat er voor de tweede keer 'boodschappen' gedaan gaan worden, moeten de fans maar voor lief nemen.

Aan deze tijden van overvloed komt ooit een einde. Meer en meer sport zal achter een decoder verdwijnen. In een vraaggesprek met Voetbal International voorspelde FIFA-secretaris-generaal Sepp Blatter eerder dit jaar dat Oranje tijdens de komende WK's nog wel bij de gewone omroepen te zien zal zijn, maar dat voor een groot aantal andere interessante wedstrijden extra betaald moet worden.

Twee jaar geleden kon de NOS de onverhoedse aanval nog afslaan van de sportzender Sport7, die belangrijke uitzendrechten van de KNVB had gekocht en de kijker geld ging vragen. Het tv-station waarin investeerders als KPN, Philips en Endemol hun krachten hadden gebundeld, maakte een aantal grove misrekeningen en ontketende een ongekende golf van afkeuring.

Een nieuw Sport7 zal er voorlopig wel niet komen, maar ook in Nederland is de eerste verschuiving van 'open netten' naar betaaltelevisie al zichtbaar. Ajax-Feyenoord en andere zogenoemde traditionals waren afgelopen seizoen al niet meer live te zien bij de NOS, maar uitsluitend achter de decoder van Canal+ (59 gulden 95 per maand voor de kabelabonnee, 44 gulden 95 voor de schotelbezitter). Jaarlijks zendt het voormalige FilmNet 68 live-wedstrijden uit van de Nederlandse competitie. Een gebeurtenis die voor heel wat minder ophef zorgde dan de lancering van Sport7, maar op termijn voor de portemonnee van de voetballiefhebber ten minste zo bedreigend is.

De verschuiving van voetbal naar betaalkanalen zal verder doorzetten naarmate de decoder meer ingeburgerd raakt. De ontwikkeling van een infrastructuur van betaaltelevisie is een onzekere factor. “Uiteindelijk gaat het om de vraag waar het meeste geld te verdienen valt”, zegt Fons van Westerloo, directeur van SBS6 die in Nederland de eerste divisie en de Amstel Cup in beeld brengt. Voor een ton kocht hij onlangs de eerste oefenwedstrijd van Oranje tegen het Zwitserse Lausanne om live uit te zenden. “Voetbal zal vroeg of laat in de eerste plaats op een gesloten kanaal te zien zijn, met een samenvatting op open kanalen. Kijk naar boksen in de VS, veertig miljoen betalende kijkers voor een wedstrijd. Het is nog wel de vraag of er in vier jaar tijd voldoende decoders in Nederland staan om de stap te nemen. Het is een beetje een kip of ei kwestie.”

Aandeelhouders

De druk om veel geld aan televisie te verdienen is groot, niet in de laatste plaats vanuit de voetbalwereld zelf. Enkele weken geleden ging Ajax als eerste Nederlandse club naar de beurs. Met als gevolg dat de club niet alleen verantwoording moet afleggen aan publiek en leden, maar ook aan aandeelhouders die rendement eisen. De prospectus bij de beursgang laat er geen misverstand over bestaan: “De strategie van Ajax is gericht op het uiteindelijk zelf uitonderhandelen van deze rechten.” Individueel dus, tegen de hoogste prijs. Van vroegere denkbeelden dat een competitie als geheel voor een zo breed mogelijk publiek zichtbaar moest zijn, of dat kleinere clubs mee moesten profiteren van het succes van grotere om het voetbal op de langere termijn 'gezond' te houden, is niets meer terug te vinden.

De komst van Sport7 in 1996 ging hand in hand met het aflopen van een belangrijk rechtencontract: dat van de wedstrijden uit de Nederlandse eredivisie. Nu, twee jaar later, is er opnieuw een onzekere situatie op de markt van voetbalrechten ontstaan. Die onzekerheid kan wederom de voorbode zijn van veranderingen: minister Wijers (Economische Zaken) heeft enige tijd geleden bepaald dat de KNVB niet het recht heeft de uitzendrechten van samenvattingen uit de eredivisie collectief te verkopen.

Hoewel de voetbalbond tegen de uitspraak in beroep is gegaan, ligt het voor de hand dat over het vorig jaar afgesloten contract voor komende seizoenen opnieuw moet worden onderhandeld. “Of de contracten zijn per 28 augustus ontbonden, en dan is het spel weer op de wagen. Of we krijgen nog een jaar uitstel”, zegt Fons van Westerloo. “Maar dan moet er ook snel weer onderhandeld worden over de periode daarna.” De algemene verwachting is nog dat de contracten voor de Nederlandse voetbalcompetities vrij eenvoudig aangepast kunnen worden en voorlopig nog wel bij de 'vertrouwde' open kanalen te zien zullen blijven.

Anders ligt het bij andere grote internationale voetbalevenementen, waarvoor de contracten binnen afzienbare termijn aflopen. Het belangrijkste Europese clubtoernooi, de Champions League, is tot het jaar 2000 live te zien bij de NOS. Over de periode daarna heeft de NOS geen zekerheid, slechts een optie op verlenging. “Een moreel commitment” van de Europese voetbalbond, zo omschrijft NOS-programmadirecteur Ruurd Bierman de situatie.

Het is echter niet denkbeeldig dat abonneezender Canal+ komend seizoen al een graantje van het prestigieuze toernooi gaat meepikken. De NOS zal naar verwachting de wedstrijden van Ajax en PSV, die waarschijnlijk tegelijkertijd spelen, niet tegelijkertijd live uitzenden. Vorig jaar probeerde Canal+ in een vergelijkbare situatie al wedstrijden van de NOS te kopen, maar men kon het over de verdeling niet eens worden. De NOS wil per ronde “een journalistieke afweging” maken welke wedstrijd op het open net te zien is, terwijl Canal+ aan het begin van het toernooi wil weten welke wedstrijden achter de decoder aangeboden kunnen worden.

Bierman is dit jaar evenmin van plan te wijken, maar directeur Wil Moerer van Canal+ in Nederland denkt dat de verhoudingen inmiddels zijn veranderd. “Wij hebben ook interessante dingen voor de NOS. Komend seizoen beschikken wij over het Britse voetbal. En we zijn al ver met het verwerven van de rechten op het Spaanse voetbal, dat nu nog bij de NOS te zien is. Misschien is er wat te ruilen, maar dan moeten ze wel meer rekening houden met onze voorwaarden. Als zij niet mee willen gaan, stel ik me ook wat minder coöperatief op.”

Tycoons en makelaars

De grootste bedreiging voor de 'gewone' voetballiefhebber vormt echter het spel achter de schermen bij het allerbelangrijkste voetbaltoernooi: de wereldkampioenschappen. De eerste helft is reeds gespeeld. De Beierse mediatycoon Leo Kirch kocht ruim een jaar geleden samen met voetbalmakelaar ISL de uitzendrechten voor de toernooien van 2002 en 2006 voor het astronomische bedrag van 2,8 miljard Zwitserse franken (bijna 3,8 miljard gulden - ter vergelijking: de rechten op het komende WK hebben 53 miljoen Zwitserse frank gekost, die van 1980 kostten nog zo'n 11 miljoen). Daarmee overtroefde de Duitser de gezamenlijke publieke omroepen in de wereld die een eindbod van 2,2 miljard frank op tafel legden. Kirch wil dat geld terugverdienen met het doorverkopen van de rechten. Zoals gebruikelijk moet voetbalminnend Europa daar het leeuwendeel van opbrengen, naar schatting zeker twee miljard gulden: een miljard per toernooi.

In 1982, toen er nog geen commerciële concurrentie bestond, betaalde de European Broadcasting Union, de organisatie van Europese publieke omroeporganisaties, nog geen 11 miljoen Zwitserse frank voor het WK. Bij het WK in 1994 was dat gestegen tot 43 miljoen. Voor het toernooi in Frankrijk wordt 53 miljoen frank op tafel gelegd, op basis van een contract uit 1988. Die immense stijging van de voetbalrechten lijkt enkel terug te verdienen als betaalzenders meefinancieren. Dat past ook binnen de strategie van Kirch en de wereldvoetbalbond FIFA: “Het principe is dat men in Nederland op de openbare zender naar Oranje kijkt en op de betaaltelevisie naar België-Brazilië”, zei FIFA-chef Blatter in Voetbal International.

De wedstrijden onderling verdelen is een gedachte waarvoor men bij Canal+, dat momenteel zo'n 235.000 abonnees in Nederland heeft, wel warm loopt. Commentator bij en toekomstige chef sport van Canal+, Kees Jansma, verwacht voor 2002 een alliantie met zijn voormalige werkgevers van Studio Sport. De publieke omroep zal in de toekomst toch niet meer alle wedstrijden kunnen of willen uitzenden. “Paraguay tegen hapseflaps, dat is toch niet interessant voor een breed publiek?” Volgens Jansma zou de NOS een op de drie wedstrijden moeten uitzenden, waaronder die van Oranje en de finale. Canal+ neemt dan de rest voor zijn rekening en kan zich afficheren als zender voor de verstokte voetbalfan die veertig gulden per maand over heeft voor zijn favoriete sport.

Bij de financiering van de rechten zou de verhouding in de ogen van Jansma omgekeerd moeten zijn: de NOS betaalt tweederde van het rechtenbedrag, de abonneezender eenderde. De visie wordt gesteund door Roy van der Hart, tussenhandelaar in voetbalrechten, die bijvoorbeeld alle wedstrijden van Oranje buiten Nederland verkoopt: “Het kwalificatietoernooi en de nationale teams zullen nog wel op een open net te zien zijn, maar gezien de bedragen moet je bij de eindronde aan een vorm van betaaltelevisie denken. Er ligt een limiet bij de publieke omroepen.”

Bierman van de NOS sluit niet uit dat het tot een alliantie met de abonneezender komt, maar is zeer terughoudend: “Ons streven is er op gericht de WK's integraal te blijven uitzenden. Ik acht de kans dat dat gebeurt groter dan dat we het niet uitzenden. We zullen wel grenzen stellen aan wat het ons waard is. Het WK is een heel belangrijk toernooi en behoort tot onze absolute prioriteit, maar niet ten koste van alles.” Kees Jansma: “Ik weet niet of Bierman tegen de pers hetzelfde zegt als hetgeen hij in de wandelgangen zegt. Hij heeft ook te maken met een achterban.”

Bierman is niet zo somber over de ontwikkeling van de sportrechten. “Het plafond bij voetbal is wel bereikt.” Een flinke stijging van de WK-rechten ten opzichte van het toernooi in Frankrijk was te verwachten, maar Kirch zal volgens hem zijn geld nooit terugverdienen. Er moet ook een onderscheid worden gemaakt per land, vindt hij. Het kleine Nederlandse kijkerspubliek is lang zo interessant niet voor betaaltelevisie als dat van Duitsland, Engeland of Frankrijk. Dat is gunstig voor de prijzen. “Bovendien vraag ik me af wat een betaalzender over heeft voor live-wedstrijden die midden in de nacht worden gespeeld, zoals in 2002 wanneer Zuid-Korea en Japan de eindronde organiseren.”

Maar zoals bij een voetbalwedstrijd zelf: de afloop is tot het einde toe onzeker. Zuid-Korea heeft zo te lijden van de financiële crisis in de regio dat de bouw van een van de voetbalstadions wordt opgeschort en het land zich afvraagt of de WK-kandidatuur niet moet worden ingetrokken. Engeland - in onze eigen tijdzone dus - zou zich al hebben opgeworpen als vervanger.

In Duitsland intussen zijn de plannen van Kirch om samen met uitgeverij Bertelsmann digitale betaaltelevisie in te voeren vorige week gestrand op een veto uit Brussel. De vraag is of Kirch deze tegenslag financieel zal overleven. Zo niet, dan vallen de rechten weer terug aan de FIFA.

En die FIFA zelf ten slotte: komende maandag moet er een nieuwe voorzitter worden gekozen. In het strijdperk staan tegenover elkaar de betaaltelevisie-fan Blatter en de huidige UEFA-president Lennart Johansson, die in het verleden de vloer aanveegde met FIFA-bestuurders met dollartekens in de ogen.

    • Jaco Alberts