'Een etende Hitler is erg verontrustend'; Gesprek met filmmaker Jay Rosenblatt

De Amerikaanse filmmaker Jay Rosenblatt maakt documentaires over de werking van de menselijke geest. Hij stelt zijn films bij voorkeur samen uit bestaand filmmateriaal. “Iedereen heeft een duistere kant die, als hij die niet onder ogen ziet, voor problemen kan zorgen.”

AMSTERDAM, 6 JUNI. In een 'vorig leven' was hij psychotherapeut, maar filmmaker wilde de Amerikaan Jay Rosenblatt al worden sinds hij tijdens zijn studie psychologie een filmcursus volgde, die hij eigenlijk interessanter vond dan al zijn andere lessen. De regisseur van intrigerende en vaak als shockerend ervaren found footage documentaires als The Smell of Burning Ants (1994) en Human Remains (1997) begeleidt deze week een Nederlandse tournee van zijn films.

Dat zijn filmische oeuvre eigenlijk een logische voortzetting is van zijn werk als psycholoog, blijkt als Rosenblatt vertelt dat de psychologie het uitgangspunt is voor al zijn films. “De psychologie heeft mijn wereldbeeld bepaald”, aldus Rosenblatt. “Mijn films zijn een vorm van psychologisch onderzoek. The Smell of Burning Ants bijvoorbeeld keert terug naar de kindertijd en onderzoekt de bronnen van wat als typisch mannelijk gedrag wordt ervaren. Hoe komt het dat wij zijn wie we zijn en wat voor rol hebben onze sociale omstandigheden daarbij gespeeld?”

The Smell of Burning Ants is net als zijn andere films samengesteld uit zogeheten found footage, bestaand materiaal uit voorlichtingsfilms, tv-journaals, wetenschappelijke documentaires en gruwelijke beelden van met de verbrandingsdood bedreigde mieren die 'zelfmoord plegen door zich het leven te ontnemen met hun eigen gif.' Het enige wat Rosenblatt deed was het materiaal zo bewerken, verknippen, vergroten, herschikken - liever spreekt hij daarom schaamteloos van manipuleren - dat het inzet werd van een verhaal over mannelijke identiteit. De film laat zien dat wreedheid en stoerheid het gevolg zijn van schaamte en angst.

“Het idee voor The Smell of Burning Ants”, vertelt Rosenblatt, “ontstond toen ik archiefbeelden uit een medische documentaire over hyperactieve kinderen in handen kreeg van vechtende jongens. Dat deed mij aan mijzelf denken toen ik een jaar of tien was.” Het filmmateriaal maakte deel uit van een collectie medische en psychologische voorlichtingsfilms die hij vond in de vuilniscontainers van een psychiatrische kliniek waar hij werkzaam was. Daartussen zat ook de instructiefilm voor psychotherapeuten die de kern vormt van Short of Breath (1990). Confidenties van een vrouw die ten gevolge van seksuele angsten aan hyperventilatie lijdt, vulde hij aan met beelden van een jongetjes dat in de slaapkamer van zijn ouders gluurt en daar afwisselend een vrijend echtpaar gadeslaat of een vrouw die een einde aan haar leven maakt door uit het raam te springen. “Door beelden die oorspronkelijk niets met elkaar te maken hebben achter elkaar te monteren, creër je een nieuwe, onthullende werkelijkheid.”

Dat in een nieuwe context plaatsen van oud materiaal noemt Rosenblatt 'recontextualising imagery'. Het sterkste voorbeeld van die manier van filmmaken is ongetwijfeld zijn recentste film Human Remains (1997), die vorig jaar al tijdens het International Documentary Filmfestival Amsterdam was te zien. “Human Remains wilde ik maken nadat ik op materiaal was gestuit van Hitler die aan het eten was. Op een of andere manier vond ik dat buitengewoon verontrustend, want daardoor werd hij net een gewoon mens.” De film portretteert vijf beruchte dictators: Hitler, Mussolini, Franco, Stalin en Mao. In plaats van hun gruweldaden zien we ze tijdens alledaagse situaties terwijl een voice over ('voor 90% samengesteld uit authentieke bronnen') getuigt van hun liefde voor huisdieren, vrouwen, films en sport. De wetenschap dat zij de afschuwelijkste misdaden op hun geweten hebben, maakt tamelijk onschuldige beelden bijna onverdragelijk om te zien. Rosenblatt: “Je kan wel zeggen 'Hitler werd door zijn vader geslagen en daarom was hij zo'n slecht mens', maar er zijn wel meer kinderen door hun ouders geslagen die geen dictator zijn geworden. Ik weet niet waarom de een dictator wordt en de ander niet. Ik geloof niet dat de mens van nature slecht is, maar ik ben soms wel pessimistisch over de menselijke natuur. Neem nou al die schoolkinderen in de Verenigde Staten die andere kinderen vermoorden de laatste tijd, dat baart mij wel zorgen. Iedereen heeft een duistere kant die, als hij die niet onder ogen ziet, voor problemen kan zorgen.

“Dat is ook de reden waarom ik films maak. Niet om antwoorden te geven, maar om vragen omtrent menselijk gedrag op te roepen en een dialoog met mijn publiek aan te gaan. Mijn films moeten confronterend zijn en helend, net als een goede therapie. Mensen moeten erdoor gaan nadenken over wie ze eigenlijk zijn.”

'Brain in the desert' (1990), 'Short of Breath' (1990), 'The Smell of Burning Ants' (1994) en 'Human Remains' (1997) van Jay Rosenblatt zijn vanavond zien in Cinema de Balie, Kleine Gartmanplantsoen 10, Amsterdam, (020) 553 5100. Van 8/6 t/m 12/7 toert Rosenblatt door Nederland en België. Inl. Stichting Impakt (030) 294 4493.

    • Dana Linssen