Nog steeds is alles bewegelijk; De filmaffiches van de Russische gebroeders Stenberg

Tentoonstelling: The Stenberg Brothers. Affiches. T/m 12 juli in Stedelijk Museum Amsterdam. Geo pend: dagelijks 10-18 uur. Cristopher Mount: Stenberg Brothers. Constructin a revolution in Soviet Design. Uitg. Harry N. Abrams, 96 blz. Prijs ƒ 55,-

Door Hoe goed de Russische gebroeders Stenberg waren, blijkt uit de door Gielijn Escher ontworpen affiches voor de tentoonstelling van hun werk in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Escher heeft gebruik gemaakt van dezelfde stijlmiddelen als de twee Russische ontwerpers en maakte zeker geen slechte affiches, maar ze kunnen niet in de schaduw staan van die van de Stenbergs.

Vladmir (1899-1982) en Georgii Stenberg (1900-1933) waren echte constructivisten. Al tijdens hun studie aan de Vrije Staatskunstateliers in Moskou zwoeren ze in 1922 de vrije kunst af. “De constructivisten verklaren de kunst en haar priesters illegaal”, schreven ze in het manifest De Constructivisten richten zich tot de wereld.

In de socialistische maatschappij was kunst als uitdrukking van individuele gevoelens volstrekt overbodig geworden, vonden ze. Kunstenaars moesten 'hun hersenen niet gebruiken' voor het vervaardigen 'suikerzoete opium', maar gebruiksvoorwerpen ontwerpen volgens de beginselen van het functionalisme. Alleen zo leverden kunstenaars een nuttige bijdrage aan de opbouw van de moderne socialistische Sovjetstaat.

De Stenbergs hebben altijd gehandeld naar hun constructivistische beginselen. Na een korte periode tijdens hun studie waarin ze constructies van ijzer, glas en draad ontwierpen die niet onmiddellijk een doel dienden, ontwierpen ze hun verdere levens alleen nog maar nuttige dingen als treinwagons, metrotreinen, diesellocomotieven, vrouwenschoenen, theaterdecors, parken, interieurs, straatdecoraties, ventilatiesystemen, fonteinen, snelwegen, tentoonstellingspaviljoens, boeken en affiches. De meeste van deze dingen zijn inmiddels van de aardbodem verdwenen, maar hun affiches zijn gewilde verzamelobjecten geworden.

De filmposters die nu in de nieuwe vleugel van het Stedelijk Museum in Amsterdam hangen zijn voor het grootste deel afkomstig uit de collectie van de Japanse verzamelaar Ruki Matsumoti en waren vorig jaar al te zien in het Museum of Modern Art in New York.

In de filmaffiches van de Stenbergs, die altijd samen ontwierpen tot Georgii in 1933 bij een motorongeluk omkwam, komen alle verworvenheden van de Russische avant-garde samen. Dynamiek suggereerden ze vaak door een diagonale opbouw, ontleend aan de abstracte 'suprematistische' schilderijen van Kazimir Malevitsj. Ook de monochrome vla kken, die een belangrijke rol spelen in veel van hun affiches, kwamen voort uit de de abstract-geometrische schilderkunst van hun schilderende Russische tijdgenoten. Alexander Rodtsjenko was de broers al voorgegaan als fotomonteur, al zijn de Stenberg-affiches strikt genomen geen montages van foto's, maar van grafische weergaven van hoofdfiguren uit de film.

Ook van de films waarvoor ze de affiches maakten namen de Stenbergs veel over. Eigenlijk pasten ze de montagebeginselen van de sovjetregisseurs Sergej Eisenstein en Dziga Vertov toe in hun affiches. Zoals Vertov volgens hemzelf in films als De man met de filmcamera 'filmfragmenten organiseerde tot een filmobject', zo smeedden de Stenbergs verschillende realistische en abstract-geometrische beelden aaneen tot daverende affiches.

Tot de Stenbergs was het gewoonte om voor filmposters een sleutelscène uit de film als uitgangspunt te nemen, maar de Russische broers monteerden verschillende fragmenten uit de films tot een nieuw geheel dat de geest of sfeer van de film moest uitdrukken. Dynamiek was hierbij vanzelfsprekend: “Alles bewoog op de affiches die we voor de film maakten, omdat in films alles bewoog”, luidt een citaat van Vladimir Stenberg in een artikel van Christopher Mount in de Engelstalige tentoonstellingscatologus.

Zeventig jaar nadat ze werden gemaakt beweegt nog steeds alles op de affiches van de Stenbergs. De afzonderlijke onderdelen van de posters mogen dan bekend zijn uit de verschillende kunstdisciplines, samengebracht door de Stenbergs in hun affiches hebben ze nog steeds een buitengewoon effect. Ook wie gewend is aan het bombardement van beelden dat de hedendaagse mens dagelijks ondergaat, wordt getroffen door de virtuoze combinaties van extreme close-ups, gekleurde rechthoeken, dreigende handen, denderende treinen, gekleurde cirkels, fiere arbeiders en matrozen, wervelende spiralen, deerniswekkende hoeren en eindeloze diepten.

    • Bernard Hulsman