Het woord is daad geworden

Walter van den Broeck: Verdwaalde post. De Bezige Bij, 380 blz. ƒ 44,50

Gevaarlijke woorden schrijven, de lezer kwellen door hem de verschrikkelijke waarheid voor te houden is een ambitie die enkele hedendaagse Belgische schrijvers, onder wie Walter van den Broeck, niet vreemd is. Net als Tom Lanoye en Hugo Claus levert Van den Broeck in Verdwaalde post indirect commentaar op de recente Belgische geschiedenis. Het verschil is dat zijn boek ook gaat over het feit dat woorden meestal niet genoeg zijn om corruptie en misdaad te bestrijden. Van den Broeck fantaseert over het 'gevaarlijke woord' dat gelijkwaardig is aan de daad, het woord dat 'het menselijk bedrijf aan flarden schrijft'.

De actualiteit komt in Verdwaalde post op een terloopse manier een paar keer ter sprake: de Augusta-affaire in 1995, de zaak Dutroux en de Witte Mars najaar 1996. Het boek wil echter vooral het ontstaan van het klimaat schetsen waarin corruptie en zedenverval konden ontstaan, het klimaat waarin de mensen hun idealen uit de optimistische jaren zestig konden verruilen voor de bevrediging van materialistische verlangens. Niet voor niets is een van de personages, Jonathan Siebens, een geëngageerde dichter die, nadat zijn derde bundel Marsbevelen! is afgebrand door de kritiek, in de reclame gaan werken.

Verdwaalde post is opgebouwd uit brieven, de tekst van twee geluidsbanden en een novelle, afkomstig uit een pakket uit de nalatenschap van Siebens, dat de schrijver van de dichtersweduwe opgestuurd krijgt. In zijn openingsbrief belooft Siebens de lezer het 'levensgevaarlijke woord'. Er volgen lange brieven van een oude collega-copywriter van Siebens, Florian Dedecker, die vertelt dat hij een commissaris bij de Gerechtelijke Politie ontmoet heeft, Max Veldman. Deze betrekt hem bij het onderzoek naar acht mysterieuze sterfgevallen in een Vlaamse enclave in Wallonië - een zaak die de autoriteiten om een of andere reden in de doofpot willen stoppen. Florian Dedecker ontdekt dat de doden gemeen hebben dat ze allen hetzelfde boekje hebben gelezen, De woordbreuk, onder pseudoniem geschreven door Emma Leblanc; een meisje dat twintig jaar geleden solliciteerde bij het reclamebureau waar Dedecker en Siebens werkten.

De woordbreuk blijkt een sleutelverhaal over het geheime verbond dat Leblanc in haar jeugd had met Siebens, een verbond dat Siebens schendt doordat hij niet komt opdagen bij hun jaarlijkse, extatische ontmoeting op de spoorrails in hun geboortedorp. Siebens geeft behalve zijn jeugdvriendin ook zijn zoektocht naar het gevaarlijke woord op, en gaat in de reclame en de riooljournalistiek.

Ook Emma Leblanc raakt tijdens de Leuvense studentenprotesten in de jaren zestig in de reclame verzeild, en ervaart hoe machtig het woord is dat, in dienst van het productieapparaat, iedereen in willoze koopdieren verandert. Ze ontdekt het ultieme machtsmiddel, dat de invloed van de reclame vele malen groter zal kunnen maken: het thema gezondheid. Gezondheid is niet alleen een toverwoord om bijvoorbeeld margarine mee te verkopen; de collectieve hypochondrie die zal ontstaan betekent 'het einde van de sociale revolutie en het begin van een door doodsangst doortrokken tijdperk'. Zelfs de overheid toont interesse in de ideeën van Leblanc, maar ze trekt zich terug uit de reclame en ziet toe hoe haar ontdekking gestolen wordt en de wereld verovert. Verdwaalde post zit vol krankzinnige zijsporen, die na een omweg weer bij het hoofdspoor aansluiten, het is een boek dat onmogelijk valt na te vertellen. Het einde van Verdwaalde Post is even onwaarschijnlijk als sluitend: De woordbreuk, dat Leblanc als wraak voor het verraad van Siebens heeft geschreven, bevat een dodelijke woordcombinatie, die allen die het gelezen hebben doet sterven. In deze absurdistische overschatting van wat het woord vermag, kunnen we de wensdroom zien van een schrijver, die zou willen dat zijn woorden werkelijk doel konden treffen. Hij wil zich echter niet tot onverbloemd geëngageerde literatuur bekeren, zijn geloof daarin is samen met het geloof in de goedheid van de mens verdwenen. Wat we in Verdwaalde post lezen is het engagement van iemand die de moed heeft verloren om de mensheid nog morele regels voor te schrijven, iemand die kwaad is zonder hoop op verbetering, en alleen nog maar wil onthullen wat corrupt is, en kapotmaken wat verrot is in de staat.