Zuivering Indonesië nog geen reformasi

In Indonesië is de reformasi total nog lang niet bereikt. In hoog tempo wordt afgerekend met bedrijven en personen die nauw verbonden waren met Soeharto. Maar de contouren van een nieuw bestel zijn nog onscherp.

JAKARTA, 4 JUNI. De zaal buldert van het lachen. Een jongen staat met vier andere 'getuigen' op het podium in het theater van Jakarta's culturele centrum Taman Ismaïl Marzuki. Hij beschrijft wat hij meemaakte toen op dinsdagmiddag 12 mei militairen het vuur openden op studenten bij de Trisakti universiteit. “Ok. Nou het ging dus zo. Die studenten waren al bijna binnen en toen ineens [hij legt een denkbeeldige mitrailleur aan de schouder] taktaktaktak!” Hij proest. En de zaal lacht zich slap. “Nou, en toen was Elang [een van de dodelijke slachtoffers] dus hier geraakt.” En hij wijst op zijn onderrug ter hoogte van zijn rechternier. Weer schatert het publiek.

Drie weken na het bloedige incident bij Trisakti, en een president verder, proberen burgers van Jakarta in het reine te komen met het jongste verleden. Bij de prestigieuze Trisakti-universiteit werden zeker vier maar mogelijk elf studenten doodgeschoten. Niemand weet precies waarom de zaal zo reageert op het relaas van de schokkende gebeurtenissen. Is het verlegenheid met de situatie? Een manier om iets te verwerken wat het bevattingsvermogen te boven gaat?

Het doodschieten van de studenten was het signaal voor het stadsproletariaat van Jakarta om massaal aan het plunderen te slaan. En dat was een van de oorzaken voor het aftreden, enige dagen later, van Soeharto, die met economische groei als alibi Indonesië meer dan dertig jaar streng in het gelid liet marcheren.

De oude generaal houdt zich volgens zijn halfbroer, de zakenman Probosutejo, voornamelijk bezig met golf en joggen. Onlangs werd hij gesignaleerd bij het verlaten van de moskee in het door zijn overleden echtgenote Ibu Tien gebouwde themapark Taman Mini Indonesia Indah. Geruchten willen dat Soeharto achter de schermen nog immer grote invloed uitoefent op zijn protégé's, B.J. Habibie, de nieuwe president, en generaal Wiranto, de chef-staf van de strijdkrachten en minister van Defensie. Vertegenwoordigers van oppositiegroepen wijzen er op dat het doel van de reformasi total nog lang niet bereikt is. Soeharto is vervangen, maar het stelsel van de Nieuwe Orde is op zijn plaats gebleven. Zoals de econoom Rizal Ramli gistermiddag zei: “Soeharto is misschien weg, maar het Soeharto-isme is gebleven.” Daarom wordt Habibie voor geen cent vertrouwd, ook al heeft hij voor volgend jaar democratische verkiezingen beloofd. En ook al verstaat hij zich dagelijks rechtstreeks met woordvoerders van uiteenlopende groeperingen in de samenleving om “advies” te vragen. Het leger behoudt nog altijd de bestuurlijke invloed krachtens het leerstuk van de 'dwifungsi' (de dubbelrol).

Maar stormachtige ontwikkelingen in verschillende sectoren van de samenleving sinds de dag van het terugtreden van Soeharto lijken de geruchten over zijn voortdurende invloed te logenstraffen. De afgelopen tijd is een 'zuiveringscampagne' op gang gekomen, vooral gericht tegen personen en bedrijven die zich schuldig gemaakt hebben aan Korrupsi, Kollusi en Nepotisme ofwel KKN. Kinderen en zakenvrienden van Soeharto worden uit hun bedrijven gezet, vaak door mensen die het zelf tot voor kort erg voordelig vonden om met de eerste familie in contact te staan. Het meest opmerkelijk is dat het openbaar ministerie deze week aankondigde een onderzoek in te stellen naar corrupie in de era-Soeharto, waarbij ook aandacht zal worden besteed aan wanpraktijken van de oud-president zelf.

Vakbondsleider Pakpahan, tot voor kort politiek gevangene, is gesprekspartner van de minister van Werkgelegenheid. Het verboden kritische weekblad DeTik heeft aangekondigd volgende week weer te verschijnen. Door het hele land hebben kleinere en grotere demonstraties en stakingsacties plaats. Het vooruitzicht op vrije verkiezingen heeft voor een explosie gezorgd van het aantal politieke partijen, van de heroprichting van de Partai Nationalis Indonesia, de nationalistische partij van Indonesië's eerste president Soekarno, tot de 'Indonesische chauffeurspartij' in Sumatra. Golkar, jarenlang het voertuig van Soeharto's macht, desintegreert in hoog tempo. Verschillende samenstellende delen van Golkar hebben aangekondigd 'voor zichzelf' te beginnen, terwijl gezaghebbende figuren binnen de organisatie nu roepen om het aftreden van voorzitter Harmoko.

Economisch staat Indonesië inmiddels aan de rand van de afgrond, terwijl voedseltekorten en sociale onrust onverminderd dreigen. Te midden van alle turbulentie is Habibie's positie wankel. Een Westerse diplomaat zegt: “Het vertrek van Soeharto was wel het eind van een tijdperk, maar is tegelijkertijd het begin van de strijd om de macht.” Habibie heeft gisteren aangekondigd pas eind volgend jaar presidentsverkiezingen te verwachten. De vraag is of hij ze nog als president zal meemaken.

    • Frank Vermeulen