De gekozen burgemeester is nog ver weg

DEN HAAG, 4 JUNI. Er komt voorlopig geen gekozen burgemeester; er komt binnenkort wel een tweede paarse kabinet. Dat is de betekenis van de afspraak die PvdA, VVD en D66 gisteren hebben gemaakt.

De burgemeester zal voortaan op iets democratischer wijze worden aangesteld, maar het direct kiezen door de burgers, zoals D66 voorstaat, is nog ver weg. Desondanks ziet D66 in het gevonden compromis voldoende vooruitgang om hun reserves tegen deelname aan een volgend kabinet te laten vallen.

De Democraten hadden tot nu toe steeds een slag om de arm gehouden: alleen als zij voldoende 'herkenbaar' zouden kunnen zijn in een tweede paarse coalitie, zouden zij meedoen. De herkenbaarheid leek aanvankelijk af te hangen van het aantal D66-ministers en van voldoende geld voor de gezondheidszorg, maar spitste zich geleidelijk toe op het aloude D66-punt van een gekozen burgemeester. Nu over dit “eminente punt” (De Graaf) een afspraak is gemaakt, is het formatiespel niet langer geblokkeerd door de dreiging van één partij om op te stappen als een eis niet wordt ingewilligd.

De afspraak over de burgemeester is een compromis in de meest letterlijke zin. Alle drie de partijen hebben ingeschikt. Er komt voorlopig geen gekozen burgemeester, zoals D66 wilde. Het is ook niet zo dat de bestaande praktijk wordt gehandhaafd, wat de VVD wenste. Evenin zal straks de gemeenteraad de burgemeester kiezen, waarnaar de PvdA streefde.

Het compromis bevat elementen uit de opvattingen van de drie partijen. D66 krijgt zijn zin dat de burger via een referendum, ook een traditioneel D66-punt, zijn voorkeur kan uitspreken over kandidaten voor het burgemeesterschap. De VVD weet dat het de minister blijft die de burgemeester uiteindelijk aanwijst. En de PvdA heeft bereikt dat niet een vertrouwenscommissie maar de complete gemeenteraad de kandidaten voordraagt.

Zoals vaker met een compromis kunnen alle drie partijen er hun gelijk uit halen. D66 kan de achterban voorhouden dat er een doorbraak is bereikt omdat de Kroonbenoeming uit de Grondwet zal worden gehaald, waarna verdere wijzigingen mogelijk zijn. De VVD kan zeggen dat de benoemde burgemeester nog overeind staat, omdat de minister nog altijd beslist. Bovendien zal een staatscommissie rapporteren over meer dualisme in het openbaar bestuur, een punt van de VVD. En de PvdA kan zeggen dat de gemeenteraad meer krijgt te zeggen over de persoon van de burgemeester, een punt uit háár programma.

Het is interessant wat de partijen nu zeggen, maar het is nog interessanter te zien hoe zij straks met de gemaakte afspraken omgaan. Allereerst, wie krijgt het initiatief, wie van de partijen levert straks de minister van Binnenlandse Zaken? Want het is deze minister die de staatscommissie aan het werk zet die de mogelijkheden en onmogelijkheden van een gekozen burgemeester moet nagaan. De praktijk leert dat staatscommissies zelden ondoordachte voorstellen doen.

Tegelijk is door de partijen nog een tweede rem ingebouwd. Zij spraken af dat geen enkele partij op voorhand is gebonden aan het advies van de staatscommissie. Feitelijk zeggen alle drie partijen: als de uitkomst ons niet bevalt, negeren we het advies. Praktisch krijgt hierdoor vooral de VVD, de partij die minst wil, ruimte. Als de staatscommissie bezwaren opwerpt, hebben de liberalen hun zin. Als zij vernieuwing adviseert, kan de VVD zeggen: die commissie kan ons nog meer vertellen.

Het raadgevend referendum en de grotere rol voor de gemeenteraad kunnen in deze kabinetsperiode worden doorgevoerd; de eventuele keuze voor een echt rechtstreeks gekozen burgemeester heeft Paars II niet zelf in de hand. De huidige Kroonbenoeming is verankerd in de Grondwet en over wijzigingen van de Grondwet moet een parlement zich tweemaal uitspreken. Tweede en Eerste Kamer kunnen beslissen dat de burgemeestersbenoemingen van de Grondwet worden overgeheveld naar de Gemeentewet, zoals ze gisteren in beginsel hebben afgesproken, maar pas na nieuwe verkiezingen kunnen de beide Kamers in nieuwe samenstelling een dergelijke wijziging formaliseren. Of niet.

De afspraak is er zo ook één met een grote verwachtingswaarde. Wie, zoals D66, rekent dat de burger via referenda in een reeks gemeenten gewonnen zal worden voor het systeem van de gekozen burgemeester, heeft het tij mee. Wie daarentegen, zoals de VVD, rekent dat zulke experimenteren juist niet zullen werken, heeft evenzeer de tijd mee. Zo hebben PvdA, VVD en D66 hun coalitie, maar blijft het de vraag of er ooit een gekozen burgemeester komt.

Verkiezingsprogramma's over de burgemeester

PvdA

De PvdA is tegen een direct gekozen burgemeester. De PvdA streeft wel naar een burgemeester gekozen door de gemeenteraad. Wil dit een zinvolle bestuurlijke vernieuwing zijn, dan vergt dat een drastische verandering van de bestuurlijke verhoudingen op lokaal niveau.

VVD

In de afgelopen regeerperiode heeft de VVD zich in het nationale parlement sterk gemaakt voor dualistische verhoudingen tussen regering en parlement. Op deze weg moet worden voortgegaan. In de verhouding tussen gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dient de mogelijkheid van een dualistisch stelsel te worden onderzocht.

D66

Daadwerkelijke invloed van de kiezers betekent zeggenschap over wie gaat regeren en wie gaat besturen. Daarom wil D66 de kiezer een stem geven in de regeringsvorming door de minister-president rechtstreeks te verkiezen. Ook de burgemeester en de commissaris van de koningin dienen rechtstreeks gekozen te worden.