Breuk isoleert tegenstanders van vredesproces

Een scheuring binnen de partij van de Bosnische Kroaten geeft het vredesproces in de moslim-Kroatische federatie, een van de twee territoriale eenheden van Bosnië, nieuwe kansen.

ROTTERDAM, 4 JUNI. De belangrijkste partij van de Bosnische Kroaten, de Kroatische Democratische Gemeenschap (HDZ), is in tweeën gebroken. Krešimir Zubak, de vertegenwoordiger van de Bosnische Kroaten in het Bosnische staatspresidium, heeft dinsdag een nieuwe partij gesticht - een partij die zich, anders dan de HDZ, wil houden aan het vredesakkoord van Dayton en die wil samenwerken met de internationale gemeenschap.

De HDZ is het Bosnische filiaal van de gelijknamige, door president Franjo Tudjman van Kroatië geleide Kroatische regeringspartij. Tudjman heeft steeds een grote invloed gehad op het beleid van de Bosnische HDZ: hij dicteerde dat beleid in hoge mate via zijn belangrijkste tussenpersoon, Gojko Šušak, de uit de Herzegovina afkomstige minister van Defensie van Kroatië. Van tijd tot tijd moest Tudjman daarbij corrigerend optreden: de Bosnische HDZ was aanzienlijk radicaler dan de internationale gemeenschap lief was. De Bosnische HDZ streeft niet zozeer naar implementatie van het vredesakkoord van Dayton en samenwerking met de Bosnische moslims binnen de moslim-Kroatische federatie, maar eerder naar afkapseling van het door de Kroaten bewoonde deel van Bosnië van dat van de moslims en zelfs naar aansluiting van dat stuk Bosnië bij Kroatië. Binnen de HDZ ontbreekt de animo om in plaatsen als Mostar tot een coëxistentie met de moslims te komen en om niet-Kroatische vluchtelingen naar hun woonplaatsen als Drvar en Stolac te laten terugkeren, en telkens weer moest en moet de internationale gemeenschap Tudjman onder druk zetten om de HDZ in Bosnië ertoe te bewegen zich inschikkelijker op te stellen.

Een maand geleden stierf Gojko Šušak en prompt bleek Tudjman een belangrijk deel van zijn invloed op de Bosnische HDZ kwijt te zijn. Op 19 mei koos de Bosnische HDZ de radicale Herzegovijn Ante Jelavic tot voorzitter - dit ondanks de openlijke steun van Tudjman voor een andere kandidaat, de meer gematigde Bozo Ljubic, minister van Gezondheid van de moslim-Kroatische federatie. De verkiezing van Jelavic belooft weinig goeds voor het vredesproces, zeker niet op dit moment, drie maanden voor de Bosnische parlementsverkiezingen en in een tijd van groeiende irritatie bij de internationale gemeenschap over de Bosnisch-Kroatische sabotage van het streven naar de terugkeer van vluchtelingen. Nog in april stelde een HDZ-woordvoerder dat “Dayton geen heilig boek is” en dat de Dayton-formule “een land, twee entiteiten, drie nationaliteiten” moet worden veranderd. Met andere woorden: aansluiting van het door de Bosnische Kroaten bewoonde deel van Bosnië bij Kroatië blijft een streven.

Dat verklaart de haast waarmee Krešimir Zubak een nieuwe partij heeft gesticht. Over die nieuwe partij is nog maar weinig bekend. Er is geen programma, alleen maar een voorlopige naam: BiH-HDZ, waarbij de eerste drie letters staan voor 'Bosnië en Herzegovina'. Maar duidelijk is wel dat de BiH-HDZ afstand neemt van het ultra-nationalisme van Jelavic c.s. Zubak heeft in vraaggesprekken vier redenen gegeven voor zijn initiatief: de radicalisering van de HDZ door de verkiezing van Jelavic, de spanningen binnen de moslim-Kroatische federatie die daarvan het gevolg zijn, de constante druk van het Westen op de Bosnische Kroaten, en Zubaks “walging” over de corruptie van de HDZ-leiders, die naar zijn zeggen “immense fortuinen” hebben vergaard. Achter de schermen hebben de internationale gemeenchap en Tudjman Zubak zeker een handje geholpen met zijn besluit.

Het ziet ernaar uit dat de breuk binnen de HDZ mede langs territoriale grenzen zal verlopen: de HDZ blijft de vergaarbak van de Herzegovijnen. Zij zijn de meest radicale Kroaten in Bosnië; ze bewonen een compact gebied in het zuidwesten van Bosnië en zijn traditioneel niet ingesteld op het samenleven met niet-Kroaten. De BiH-HDZ wordt de vergaarbak van de Kroaten in Centraal-Bosnië, die vanouds in etnisch gemengde gebieden wonen en aldus wel zijn ingesteld op een coëxistentie met moslims en Serviërs.

De breuk binnen de HDZ vertoont analogie met die in de vroeger belangrijkste partij van de Bosnische Serviërs, de Servische Democratische Partij (SDS), die jarenlang werd geleid door de ultra-nationalist Radovan Karadzic - tot zijn opvolgster als president van de Servische Republiek in Bosnië, de meer gematigde Biljana Plavšic, met haar eigen partij kwam. Die partij maakt nu in die andere territoriale entiteit in Bosnië de dienst uit. Plavšic en Milorad Dodik, premier van de Servische Republiek in Bosnië, zijn met hun inzet voor het vredesproces inmiddels de lievelingen van het Westen geworden en hebben de Bosnische Serviërs na jaren van openbare veroordeling eindelijk salonfähig gemaakt. Het is die ook door de Bosnische Kroaten gewenste respectabiliteit die Zubak tot zijn stap heeft gebracht.

    • Peter Michielsen