Bata-expositie in Naarden; Houdt u stipt aan de verkeersregels!

Expositie 'Bata. Een Tsjechische schoenfabriek in Nederland'. T/m 20 sept. Comeniusmuseum, Kloosterstraat 33, Naarden-vesting. Di t/m za 10-17u, zo 12-17u. Inl. 035-6943045

Het is een van de prettigste typen tentoonstellingen: de bescheiden, pretentieloze expositie, handelend over een niet al te lang vervlogen verleden dat zich niet al te ver van je bed heeft afgespeeld. Je loopt er even binnen, kijkt er een half uurtje rond en verlaat het pand met een glimlach van herkenning, of zelfs vertedering, en uiterst tevreden over de in zo korte tijd verworven kennis.

De Huisvrouwen-expositie in het Amsterdams Historisch Museum is zo'n tentoonstelling en ook de deze week geopende expositie over het schoenenbedrijf Bata (spreek uit: Batja) in het Comeniusmuseum in Naarden valt in deze categorie. Eenvoudig van opzet - de foto's hangen aan veters - geeft deze expositie in drie kleine zaaltjes een overzichtelijk beeld van het roemrijke verleden van het Tsjechische schoenenconcern, dat in 1934 in Nederland neerstreek. Naast foto's maken een replica van een Bata-winkel (compleet met een hoekje voor de pedicure en voor de kousenophaalsters) en een lopende band het verleden aanschouwelijk.

De foto's spreken voor zich: de eerste winkel (1922) aan de Amsterdamse Herengracht, de bouw van de Bata-fabrieken bij Best (1934), een scoutinggroep die Bata-schoenen met ingebouwd kompas en lichtje uitprobeert, de Bata-bus die behalve voor distributie ook jarenlang dienst deed als pedicure-centrum tijdens de Vierdaagse, en de aanleg van het aangrenzende Batadorp.

Het dorp, dat bij gebrek aan een brug over het Wilhelmina-kanaal naar Best uitgroeide tot een geheel zelfvoorzienende enclave, is het meest tot de verbeelding sprekende deel van de expositie. Een Bata-brandweer, de Bata Ontspannings Vereniging, de Soccer Club Bata, de Bata-wielerronde, het Bata bos voor de broodnodige recreatie, alles was aanwezig in Batadorp, dat 130 huizen telde. Eerder dan de rest van Best had Batadorp gas, stromend water en aansluiting op het riool.

Wie langer heeft dan een half uurtje moet ook even een blik werpen in de vele Bata-personeelsblaadjes die op deze tentoonstelling verzameld zijn: Het Vetertje (voor gepensioneerden), De Goede Verkoper, de Bata Koerier, Vijf minuten voor de toekomst (voor het management) en De Gelaarsde Kat (voor kinderen, met de brievenrubriek van Tante Toos). De personeelsgids vermeldt onder het kopje raadgevingen: Poetst geregeld uw tanden; Draagt alleen Bata kousen en schoenen, gij zult ze met trots dragen, want ge hebt ze zelf vervaardigd. En: houdt u stipt aan de verkeersregels in de Bata-kolonie.

De zorg voor het welzijn van de werknemers en de bijkomende betutteling pasten geheel in de filosofie van grondlegger Thomas Bata, die in 1932 bij een vliegtuigongeluk om het leven kwam: niet schoenen verkopen was zijn doel, zoals hij zei, maar 'mensen vormen'. Origineel was de naam Batadorp overigens allerminst: Congo kende zijn Bataville, Canada had zijn Batawa en India Batanagar.

Batadorp bestaat niet meer als zodanig: in 1978 verkocht het bedrijf een deel van de grond en de leegstaande gebouwen aan de uitdijende gemeente Best. In de nieuwbouwwijken die er verrezen staan oude Bata-huizen en nieuwe woningen broederlijk naast elkaar. De fabriek zelf is nog wel open, maar schoenen voor 'elke beurs en alle standen' worden er niet meer gemaakt. Sinds eind jaren '70 legt Bata zich in Nederland toe op de productie van veiligheidsschoenen en -sokken. De laatste Bata-winkels gingen in 1996 definitief dicht, na overname door Koninklijke Bijenkorf Beheer. De tijd dat het personeelsblad voor Bata-managers wanhopig kopte 'Waar haal je ze vandaan?' - doelend op het personeelstekort - was toen reeds lang voorbij.