Golf van seksueel geweld in Zuid-Afrika

Verkrachting is in Zuid-Afrika zo wijdverbreid dat de cijfers nauwelijks in statistieken zijn te vatten. Een blinde mannelijke drift raast door het land. En de overheid staat vrijwel machteloos.

JOHANNESBURG, 3 JUNI. Ter dood veroordeeld is ze, 16 lentes jong. Een jeugdbende bestaande uit sero-positieven verkrachtte haar in Soweto, het zwarte township aan de zuidrand van Johannesburg. De bende ontvoert meisjes en verkracht hen om bewust aids te verspreiden. “De gang bestaat uit ten minste twaalf leden en gaat op zoek naar meisjes tussen de 15 en 17 jaar”, zegt Richard Luvhengo, woordvoerder van de politie in Soweto.

Het anonieme meisje uit Soweto vertelt dat ze op een verjaardagsfeestje van een klasgenoot was. “Ik zag twee auto's arriveren. Niemand sloeg er acht op. Even later drukte iemand een wapen tegen me aan en dwong me naar een van de auto's te lopen.” De scholiere werd naar een veldje gereden bij het plakkerskamp (onwettige nederzetting), waar zeven mannen zich aan haar vergrepen. “Ze zeiden dat ze me niet hoefden te doden, omdat ze me hadden geïnfecteerd met het aidsvirus. Ze lachten en zeiden dat ik op de dood moest wachten, net als zij.” Een aidstest wees uit dat het meisje inderdaad HIV-geïnfecteerd is.

De 'aids-verkrachting' is niet nieuw in Zuid-Afrika. Vorig jaar bleek uit een wetenschappelijk onderzoek in de havenstad Durban dat met HIV besmette jonge mannen aan het verkrachten slaan onder verwijzing naar ubuntu, het Afrikaanse 'eerlijk zullen we alles delen'-principe.

Verkrachting, met wat voor motief ook, heeft in Zuid-Afrika op zo'n grote schaal plaats dat de statistieken het niet meer kunnen bijhouden. Volgens de geregistreerde cijfers - de gevallen waarin aangifte is gedaan - hadden vorig jaar in het hele land 62.000 verkrachtingen of pogingen daartoe plaats. Dat zijn er, omgerekend, 170 per dag. Bovendien worden jaarlijks bijna 10.000 kinderen verkracht. Maar seksueel geweld is een misdrijf waar slachtoffers liever over zwijgen; alleen onderzoek kan de feiten achterhalen.

En dat is net gebeurd: CIETafrica, een door zwarte onderzoekers geleid bureau, publiceerde vorige week de resultaten van een pilot study, gedaan in vier zuidelijke wijken van Johannesburg. Daaruit blijkt dat drie van de tien vrouwen vorig jaar het slachtoffer waren van seksueel geweld. 77 procent van de ondervraagde vrouwen zegt dat seksueel geweld in hun omgeving “aan de orde van de dag” is. De leider van het onderzoeksproject, de Canadees Neil Andersson (een Canadese instelling financierde het onderzoek en verleende assistentie), zegt dat de onderzochte regio kan worden gezien als een 'mini-Zuid-Afrika'. “Een soortgelijke trend mag men in de rest van het land verwachten”, aldus Andersson. In de meeste gevallen (60 procent) zijn de verkrachters familieleden of bekenden van het slachtoffer. In de studie, een representatieve steekproef, zijn ook mannen, onder wie daders, ondervraagd over de motieven voor hun daden. Men noemde 'uitlokkende kleding en gedrag', eigen seksuele frustraties, afwijzing door vrouwen èn verkrachting als manier om aids te verspreiden.

Met name in de townships, die 'voorbeeldige' voortbrengsels van de apartheid, waar weinig politieagenten zijn gestationeerd, is seksuele agressie tegen vrouwen en kinderen schrikbarend hoog. In Soweto is de groepsverkrachting, onder de naam Jack Rolling, een populair 'tijdverdrijf' onder bendes. “Geen vrouw of kind kan bij ons veilig op straat lopen”, zegt Sheila Camerer, parlementslid namens de Nationale Partij. De oppositionele NP heeft zware kritiek op de regering, die volgens haar nalaat maatregelen te nemen. Zo bepleit de partij de benoeming van een nationale commissaris belast met onderzoek naar en bestrijding van seksueel geweld tegen vrouwen en kinderen. Minister van Welzijn Geraldine Fraser-Moleketi heeft inmiddels toegezegd dat seksuele delinquenten zullen worden geregistreerd om hen beter in de gaten te kunnen houden.

De autoriteiten in Zuid-Afrika's grote steden zeggen voorlopig machteloos te staan tegenover de verkrachtingswaanzin. In het politiekorps van Johannesburg heeft een zo grote leegloop plaatsgehad dat het kampt met een personeelstekort van 50 procent. De resterende agenten richten zich op de allerzwaarste vormen van misdaad, zoals moord, met 25.000 gevallen per jaar ook niet misselijk.

De inwoners van de townships hebben hun buik vol van de situatie. Niet zelden worden notoire verkrachters door burgers in de kraag gegrepen. En dan loopt het niet goed met hen af. Een verdachte die in handen van een groep vrouwen valt, kan dat zeker niet navertellen. Er bestaat in Zuid-Afrika veel sympathie voor het volksgericht. Aller ogen zijn dezer dagen gericht op Kaapstad, waar een politieagent de verkrachter van zijn dochter in diens cel doodschoot.

Sergeant Mandisi Mpengesi was werkzaam bij een kinderbeschermingseenheid van de politie in het zwarte township Khayelitsha bij Kaapstad. Khayelitsha is één van de ruigste oorden van Zuid-Afrika, waar terreur in alle vormen regel is. Mpengesi trad er jarenlang met succes op tegen kinderverkrachters. Maar toen zijn eigen dochter van zes vorig jaar het slachtoffer werd van aanranding sloegen bij hem de stoppen door. Hij spoorde de verdachte, die een buurman bleek te zijn, op. De man bekende en maakte zowaar zijn excuses. Mpengesi sloot de verkrachter op in een cel en nadat zijn collega's hem hadden aangespoord het recht in eigen hand te nemen, doodde hij de man met acht pistoolschoten.

Vorige week moest Mpengesi zich verantwoorden voor de rechtbank. De rechter, Sandile Ngcobo, veroordeelde de agent tot negen jaar cel. Ngcobo zei dat Mpengesi zichzelf had benoemd tot arresterend politieman, aanklager, rechter en beul tegelijk. “Dit kan niet worden getolereerd in een beschaafde samenleving met een normale rechtsgang”, aldus de rechter. Mpengesi huilde bij het aanhoren van zijn vonnis. “Is dit gerechtigheid? Wat moest ik anders doen? Als de verkrachter van mijn kind voor het hof was verschenen, zou hij op borgtocht zijn vrijgelaten en had hij mijn dochter daarna doodgemaakt. Zij was de enige getuige”, zo verdedigde Mpengesi zijn daad. Zijn advocaten verwezen naar een geruchtmakende zaak van vorig jaar, toen een notoire kinderverkrachter een van zijn slachtoffertjes, een meisje van acht jaar, vermoordde nadat de rechter hem op borgtocht had vrijgelaten.

Mpengesi mocht vorige week ook naar huis, nadat een borgsom van 2.000 rand was betaald. Zijn verdedigers hebben inmiddels aan Zuid-Afrika's hoogste rechter, Ismail Mahomed, om clementie gevraagd. Mpengesi zelf heeft zich tot president Nelson Mandela gewend met het verzoek om morele steun, terwijl de inwoners van Khayelitsha een actie begonnen ter ondersteuning van de agent, die ze als een held vereren. Vrouwengroepen verzamelen handtekeningen voor een petitie en houden marsen ter verdediging van Mpengesi.

Het Instituut voor Veiligheidsstudies (ISS) in Johannesburg toonde onlangs aan dat burgers redenen hebben de rechtsgang te wantrouwen. Terwijl het aantal misdaden in Zuid-Afrika de laatste jaren toeneemt, daalt het aantal veroordelingen. “Bijna de helft van alle gevallen van poging tot moord, verkrachting, geweldpleging en overvallen werden vorig tijdens rechtszittingen geseponeerd”, zegt Antoinette Louw van het ISS. Ze schrijft dit ondermeer toe aan slecht recherche-werk, waardoor het bewijsmateriaal te mager is. Van de geregistreerde verkrachtingen bereikt een kwart de rechtszaal niet, terwijl voor de rechter de helft van de aanklachten wordt ingetrokken. Uiteindelijk komt het in slechts 20 procent van de gevallen tot een veroordeling. “Vooral bij verkrachtingszaken en geweld binnen het gezin laten slachtoffers de aanklacht dikwijls vallen. Maar het komt ook regelmatig voor dat in de rechtszaal blijkt dat de getuige is verdwenen, of dood is”, aldus Louw.