Lunapark MOSKOU

Sinds het ruimteschip Mir met kunst- en vliegwerk in een baan om de aarde wordt gehouden, beleeft Rusland een hausse in ruimtevaartnostalgie. Supergeheime ruimtevaartcentra, het Sterrendorp waar veel kosmonauten wonen, het planetarium - alles wordt uit pure armoede omgebouwd tot toeristische attractie. Wie 26 dollar neertelt, krijgt een eigen ster.

De beste plek voor een planetarium, meenden de Sovjet-kameraden in de jaren twintig, was een leeggehaalde kerk. Het Godsoog in het koepelgewelf zou dan vervangen kunnen worden door de zon, de iconen door planeten. Op het Belaroessija-plein stond een mooie, maar daar kreeg de Rode Jeugd haar clubhuis. Uiteindelijk liet Stalin aan de rand van de Moskouse dierentuin een sterrentempel bouwen, die in 1929 werd geopend. “Het planetarium was er om het atheïsme te verbreiden”, zegt Oleg Sizoechin, de directeur. Zwart haar, baard die aangeplakt lijkt, net Chriet Titulaer. “Om schoolkinderen uit te leggen dat God niet bestond.”

De bezbozjniki, de 'goddelozen' die er als kruisridders op uit trokken om kerken te slopen, hadden hier hun uitvalsbasis. In 1943-44 kregen sabotage-specialisten van het Rode Leger er spoedcursussen 'astronavigatie', om zich achter de Duitse linies aan de hand van Orion en de Pleiaden te kunnen oriënteren. En nog in 1993, toen president Jeltsin het opstandige parlement uit het Witte Huis liet bombarderen, deed het planetarium dienst als noodhospitaal.

Maar nu is de parketvloer gesloopt. Meubels zijn verdwenen onder draperieën van stof. Sizoechin: “Oorlog, perestrojka, rebellie - het planetarium heeft het allemaal overleefd. Maar het kapitalisme bracht de doodsteek.” Alleen het auditorium is nog in gebruik - als opslag voor geïmporteerde badkuipen en toiletpotten.

Een tragisch lot voor dit mooie stukje Sovjet-erfgoed. Extra tragisch voor wie bedenkt dat redding binnen handbereik lag. Want had Sizoechin het nog een paar jaar kunnen uitzingen, dan had het planetarium nu kunnen profiteren van de hausse in ruimtevaartnostalgie. Sinds het Russische ruimteschip Mir met kunst en vliegwerk in een baan om de aarde wordt gehouden, herleven de gloriedagen van de Sovjet-ruimtevaart. Want wat spreekt er meer tot de verbeelding dan een overjarig, totaal uitgeleefd spacelab, met schimmel op de bedrading, waarin kosmonauten het hoofd bieden aan science-fiction-achtige gevaren? Door de driestheid van de bemanning is de Mir uitgegroeid tot een laatste, magisch symbool van Sovjet-trots, een echo uit de tijd dat de Russen de Amerikanen nog psychologische klappen konden uitdelen - met de lancering van het eerste ruimtehondje (Lajka, 1958), de eerste mens (Joeri Gagarin, 1961), de eerste vrouw (Valentina Teresjkova, 1963), de eerste ruimtewandelaar (Aleksej Leonov, 1965). Uitgerekend die nostalgie heeft nu marktwaarde gekregen.

Wie de Mir-bewoners bij terugkeer in de woestijn van Kazachstan uit hun Sojoez-capsule wil zien kruipen, kan voor drieduizend dollar een plaatsje kopen in de bergingshelikopter. Een uit- en thuisreis vanaf Moskou naar de lanceerbasis Bajkonoer, ook in Kazachstan, kost de helft. Wie minimaal twaalf miljoen dollar meebrengt, kan net als de Japanse journalist Toyohiro Akijama een bezoek aan de Mir brengen.

Maar ook voor de gewone sterveling openen zich de poorten van de tot voor kort supergeheime Russische ruimtevaartcentra - tegen betaling. Buitenstaanders mogen sinds kort in het vluchtleidingscentrum, met zijn rijen oude monitoren en kapotte stoelen. De wacht bij het vroeger verboden Sterrendorp - waar de meeste kosmonauten wonen - laat iedereen ongevraagd passeren. In het centrum van Moskou lokken Bjelka en Strjelka, twee opgezette ruimtehondjes, tegenwoordig weer bezoekers naar het bijna failliete kosmosmuseum. En tussen de achtbaan en het reuzenrad in het Gorki Pretpark staat de Boeran, het Russische antwoord op de Amerikaanse spaceshuttle. Het ruimteveer, dat na zijn eerste en enige testvlucht in 1988 samen met de rest van de USSR op de schroothoop van de geschiedenis belandde, wordt geëxploiteerd door German Titov, de tweede kosmonaut na Joeri Gagarin. Behalve de illusie van een ruimtevlucht verkoopt Titov je voor 26 dollar een ster naar keuze, die getuige het bijbehorende certificaat naar jou vernoemd zal worden. De Boeran van Titov is een kermisattractie, maar in feite, voor wie het zien wil, is heel Moskou een lunapark.

Jammer alleen dat het planetarium de boot heeft gemist. Historisch gezien is het gebouw van onschatbare waarde. Het oudste personeelslid, Boris Maksimatsjev, herinnert zich nog een vreemd klasje piloten dat in 1960 verscheen voor lessen astronavigatie. “Ons was opgedragen geen gesprekken met ze te voeren, geen namen te vragen, geen foto's te nemen.” Boris had niets gevraagd. Maar toen hij een jaar later de Pravda openvouwde, zag hij onder de kop 'Sovjet-mens in Ruimte' het engelachtige gezicht van Joeri Gagarin. “Die heb ik nog les gegeven”, riep Boris verrukt uit. Voortaan had het planetarium zijn eigen afgoden. En hoewel die nadrukkelijk verklaarden dat God niet bestond (ze waren in de hemel geweest en hadden Hem niet gezien), werd Gagarin afgebeeld als een Sovjet-heilige - in roestvrij staal, marmer of glas-in-lood.

Maar dat was toen. “In de jaren negentig veranderden ineens de regels van ons leven”, zegt directeur Sizoechin. “Heel abrupt.” Het planetarium moest huur gaan betalen. Belasting. De recette liep terug, omdat niemand in de uiteenvallende Sovjet-Unie nog de rust had zich te verdiepen in de loop der hemellichamen. Sizoechin verzon een list. Hij verhuurde het pand voor houseparties en modeshows. Dat leverde net genoeg op om de telefoonrekening te betalen, maar meer ook niet. Op een persconferentie in 1994 deed hij een dramatische oproep: “Als ik geen serieuze geldschieter vind, moet het planetarium dicht.” Er kwamen twee reacties.

De waanzinnig populaire UFO-vereniging (in de politieke draaikolk waarin Rusland wegzonk, zag iedereen ineens UFO's) wilde het gebouw dolgraag hebben. Maar een zo a-wetenschappelijk, semi-religieus gezelschap, dat stuitte de atheïsme-predikers te zeer tegen de borst.

Het voorstel van de 25-jarige Igor Mikitasov klonk beter. Deze snelle Oezbeekse jongen had zich opgeworpen als impresario van decadente feesten voor de nieuwe rijken. Als chaperon van de Russische Miss World 1992 reed hij in een witte limousine door Moskou op zoek naar een mooie locatie voor een nachtclub. Toen hij Sizoechins planetarium zag, was hij meteen verkocht. “Overdag leid jij je kindertjes rond”, zei Igor, “'s Nachts is deze tent van mij.” Ze zouden de vitrines met planeetbollen op wieltjes plaatsen, zodat die 's avonds opzij konden voor een restaurant-onder-de-sterrenhemel. Een tropische sensatie in Moskou. Aan het plafond zou een batterij spotjes komen te hangen die op schooltijden de manen van Jupiter kon uitlichten en 's nachts de borsten van de danseresjes. Igor had geld, Sizoechin het ideale pand. Ze sloten een deal en richtten de BV Moskou Planetarium op.

Aanvankelijk kwamen er inderdaad door Igor gestuurde werklieden, die het interieur sloopten voor de noodzakelijke “kapitale verbouwing”. Maar ze bleven weg toen ze geen loon meer kregen. Igor bleek spoorloos, op de vlucht voor schuldeisers bij wie hij voor drie miljoen dollar in het krijt zou staan. Af en toe verscheen er een vage foto van hem in de pers, meestal gemaakt aan een ver strand. Zijn naam dook op in verband met criminele afrekeningen, maar hij bleef justitie telkens een stap voor. Vorige zomer tijdens de Mir-hype liet hij nieuwe visitekaartjes drukken: Igor Mikitasov - directeur planetarium. “En dan te bedenken dat hij alleen maar een paar klassen lagere school heeft”, zegt Sizoechin, die zich uit angst voor zijn mededirecteur inmiddels uit de 'sterrenbusiness' heeft teruggetrokken.

Informatie:

Ideale uitvalsbasis voor het bezichtigen van Moskou als Lunapark is Hotel Kosmos, tweepersoonskamer ƒ 236 per nacht, tel: 2341211*. Vlakbij begint de Sterrenboulevard, met beelden van de eerste ruimtevaarders, die uitkomt bij het Beeld van de Veroveraars van de Ruimte, een 100 meter hoge zilverkleurige naald met een raket in de top. In de voet van het monument is het Herinneringsmuseum van de Ruimtevaart: hier bevinden zich de opgezette ruimtehondjes Bjelka en Strjelka en het pak van de eerste ruimtewandelaar, Leonov. 'Kosmische impressies' in de filmzaal. Open: di-zo, laatste vrijdag van de maand gesloten. Rondleidingen in Engels en Duits mogelijk na afspraak. Tel: 2837914. Toegang ƒ 3,35.

Het Huismuseum van Koroljov, een vrijstaand huis waar de hoofdraketbouwer woonde, ligt op een steenworp afstand. Koroljov (codenaam Dageraad) was in de Sovjet-tijd zó'n geheime figuur dat zijn naam pas na zijn dood in 1966 is vrijgegeven. Het slaapkamerraam biedt uitzicht op de zilveren raket. Open: vr/ za/zo 10-17u. Wo/do 12-19u. Tel: 2838197. Toegang: ƒ 3,35. Rondleidingen (in het Russisch): ƒ 33,50 voor groepen (tot 15 pers.).

Op het terrein van het Pan-Russische Tentoonstellingscentrum (VVTs) ligt het Kosmospaviljoen. Voor de ingang staat een 'semjorka' raket, waarmee alle kosmonauten de ruimte in zijn geschoten. Gagarin met vredesduif kijkt tegenwoordig uit over een markt voor tv's en stereotorens. Het tentoonstellingsmateriaal - modellen van ruimteschepen en satellieten - ligt in een hoek van de hal op een grote rommelhoop. Vrij toegang, zeven dagen per week.

Kosmische Reis per Boeran in Gorki Park. Opgezet door kosmonaut nummer twee, German Titov. Elk uur vertrekt de Boeran voor een gesimuleerde vlucht. Verder: expositie met kosmonautenvoedsel, ruimtepakken, medisch testcentrum. Ook kun je een ster een naam geven. Van 1 mei tot 30 september dagelijks open van 11-23u. Prijs per vlucht ƒ 40. Een ster kost ƒ 52. Tel: 2361477.

Sterrenstad (40 km buiten Moskou), waar de kosmonauten wonen, biedt rondleidingen door het trainingscentrum (compleet met zwembad, centrifuges en een model op ware grootte van de Mir) en het Joeri Gagarinmuseum (met onder meer de pakken van drie in 1971 omgekomen kosmonauten). Een excursie kan gecombineerd worden met een bezoek aan het Vluchtleidingscentrum in Koroljov (voorstad van Moskou), waar op een wandvullend scherm de vlucht van de Mir wordt gevolgd. Voor groepen (tot 10 pers.): ƒ 500 voor een standaardprogramma. Maar alles is mogelijk, ook een ontmoeting met een kosmonaut. Gedetailleerd verzoek per fax - namens een (ter plekke bedachte) organisatie - sturen naar Generaal Directeur van de Russische Ruimtevaart Joeri Nikolajevitsj Konsjev, fax: 2889063.

RKK Energia, gesloten ontwerp-fabriek van de Mir in Koroljov, met originele ruimtecapsules en een model van het Saljoet-ruimtestation. Rondleidingen na officieel verzoek van een organisatie aan hoofdingenieur Andrej Vladimirovitsj Toljarenko, fax: 1879877, met namen en paspoortnummers van deelnemers en de mededeling 'betaling is gegarandeerd'. ƒ 70 p.p. voor 1 tot 10 deelnemers, ƒ 50 p.p. voor 10 tot 20 mensen. Op werkdagen van 10-16u.

In de Kremlinbegraafplaats op het Rode Plein zijn urnen bijgezet van ontwerper Koroljov (gestorven aan een mislukte darmoperatie) en kosmonauten Gagarin (vliegtuigongeluk), Patsajev, Dobrovolski en Volkov (zuurstoflek tijdens terugvlucht) en Komaro (falende parachute bij landing). Dagelijks van 10-13u, behalve ma en vr.

Op het Gagarinplein staat de zachtmoedige Joeri afgebeeld als een reusachtige stalen Ubermensch.

Circ Reizen in Amsterdam organiseert In het spoor van de Sputnik, een zevendaagse reis naar de meeste van de bovengenoemde attracties. Prijs inclusief vlucht en hotel rond ƒ 2500. Tel 020-6253528.

*Voor alle telefoon/fax nummers in Rusland: 00 7095