Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Cultuur

Antwerpse Misantroop is springlevend

Voorstelling: Le Misanthrope (1666) van Moliere door Stan. Vertaling, spel, regie: Tine Embrechts, Jolente De Keersmaeker, Adriaan van den Hoof en Frank Vercruyssen. Gezien 28/4 Toneelschuur Haarlem. Te zien 29/4 aldaar. Tournee t/m 23/5. Inl.: 00-32-3-2271381.

Zo glashelder en soepel als het Antwerpse toneelgezelschap Stan Moliere's De Misantroop speelt, zie je het zelden. Vijf lage houten bankjes, drie brieven en een stel rubber rijlaarzen zijn de rekwisieten. Tegen de achtergrond een stuk dekzeil, bij stukjes en beetjes opgelapt. De toneelspots hangen aan witte koorden laag boven de speelvloer. Er treden slechts vier spelers op, twee acteurs en twee actrices. De ene acteur, Frank Vercruyssen, vertolkt de mensenhater; zijn tegenspeelster, de jonge weduwe Celimene, wordt gespeeld door Tine Embrechts. Blijven er nog twee acteurs over die in trefzekere dubbelrollen de negen overige personages voor hun rekening nemen.

Voor de vertaling is onder andere gebruik gemaakt van een eerdere vertaling van Laurens Spoor. De voorstelling is sprankelend en springlevend, vol schitterende versnellingen in tempo, subtiel in haar humor. De acteur en de actrice die in dubbelrollen optreden, hebben niet meer nodig dan een hemd-in-de broek of hemd-uit-de-broek en jasje-aan/ jasje-uit om door het wonder van de transformatie meteen een ander karakter te creeren. Dat de weduwe en de mensenhater nooit wisselen, is een krachtige regievondst. Hierdoor is meteen duidelijk wie de spil van het stuk vormen en wie daar aan markiezen en markiezinnen, vileine vrouwen, bespottelijke dichters omheen cirkelen, de tragedie aanwakkerend.

Natuurlijk, De Misantroop gaat over een man die de leugenachtigheid van de wereld veracht, die tegendraads uit overtuiging is en voor wie niets dan zijn eigen mening heilig is. Nu zag ik een nieuwe dimensie. Frank Vercruyssen is geen razende, gekooide tijger, maar een man die met geweld zijn gevoelens probeert te beheersen. Maar tevergeefs. De weergaloze troef die Moliere tot op het laatst achter de hand houdt, is dat hij deze misantroop smoorverliefd laat worden... op de vrouw die hij, volgens zijn eigen wetten, wel het meest moet haten: de overspelige, roddelzieke weduwe Celimene. Dus werpt hij zich aan de voeten van degeen die hij het meest veracht. Dus breekt hij zo, door de blinde macht van de liefde, zijn eigen wereldbeeld af. Hij erkent aan het slot dat liefde een kracht is die de ratio te boven gaat. Maar Celimene weigert zijn hand, en de mensenhater verbant zichzelf uit deze verdorven wereld.

De vier acteurs zijn onvergelijkbaar goed in hun spel, de voorstelling heeft de vaart van een fluitende kogel. Op het dramatische hoogtepunt, wanneer de mensenhater zijn liefde voor de weduwe verklaart, speelt Vercruyssen geheel in de stijl van de vroeg-negentiende eeuwse, Amsterdamse toneelmeester Johannes Jelgerhuis (1770-1836). Hij stelde de vaststaande gebaren op die bij emoties horen, zoals hand op het hart en het hoofd gebogen bij verdriet, overgave aan de vrouw door een knieval enzovoort. Dat werkt goed. Deze expressie toont aan dat hij, in opperste verwarring, terugvalt op oude conventies, en dat zijn gedachtegoed feitelijk ouderwets.

In dat perspectief heb ik De Misantroop nooit eerder gezien. Het gaat Moliere om veel meer dan de hekeling van ondeugden, het is hem te doen om twee levenshoudingen. Hij schreef het stuk aan het eind van de zeventiende eeuw. De zinnelijke barokcultuur met zijn tierelantijnen en krullendraaierij had zijn intrede gedaan. Aan het Franse hof heerste de krullendraaierij van het veinzen. De Misantroop is een man die gelooft in deugd, eerlijkheid, oprechtheid. Die waarden worden weggevaagd. Met een glimlach voor iedereen valt beter te leven. Mildheid overwint. Wat een pijnlijke waarheid. En zo levenslustig door Stan uitgebeeld.