Alle omroepen zijn nu een beetje AVRO

De Algemene Omroepvereniging AVRO viert dit weekeinde haar 75-jarig bestaan met een televisieuitzending van 52 uur, waarin oude successen als Voor de vuist weg en Toppop opnieuw voorbij komen. Maar staat de AVRO nog ergens voor nu het 'avondje AVRO' voorgoed is verdwenen?

In het voorjaar van 1997 vroegen de directeuren Frans Maréchal en Boudewijn Klap in één week aan alle 150 medewerkers van de AVRO waarom ze eigenlijk bij de AVRO werken. Conclusie: “Ze vinden het leuk en interessant om voor de AVRO te werken, maar ze weten niet waaróm ze hier werken. Ze hadden ook bij een ander kunnen zitten”, zo vertelt programmadirecteur Klap in het recentelijk verschenen jubileumboek over de AVRO, 75 jaar uitzendkracht.

Niet alleen de medewerkers van de AVRO hebben moeite antwoord te geven op de vraag waar de AVRO eigenlijk voor staat. Veel televisiekijkers associëren de omroep nog altijd met succesprogramma's uit de jaren zeventig, zoals Voor de vuist weg van Willem Duys en Toppop met Ad Visser. De AVRO was toen met 800.000 leden verreweg de grootste omroep van Nederland. Het 'avondje AVRO' was een begrip. Als amusementsomroep wist de AVRO met spelletjes als Wie van de drie en series als Peyton Place en later Dallas brede lagen van de bevolking aan zich te binden. In het amusement was de AVRO nooit zo plat als de TROS of Veronica. “De AVRO was altijd al een beetje deftig”, zegt Gerard Hulshof, als netmanager tot begin dit jaar verantwoordelijk voor de samenwerking tussen AVRO, KRO en NCRV (AKN) op Nederland 1. “Willem Duys ging om met Frank Sinatra en niet met Nico Haak.”

Die AVRO bestaat niet meer. De AVRO werd eerst binnen het publieke bestel voorbijgestreefd door de TROS en Veronica, later door het commerciële RTL4. Klap concludeert in het AVRO-jubileumboek openhartig: “Het huidige RTL4-publiek was toen het AVRO-publiek en RTL4 brengt nu de programma's die wij vroeger deden. Die ontwikkeling is jarenlang sluipenderwijs doorgegaan en de AVRO is te weinig alert geweest. Zij stelde er niets tegenover en sukkelde door.”

De AVRO probeert zich nu te profileren door grote culturele evenementen uit te zenden als de Amsterdamse Uitmarkt en het Prinsengrachtconcert en met een exclusief contract met het Concertgebouworkest. Ook probeert de omroep zich te onderscheiden met dure dramaprodukties als Pleidooi en Oud Geld. Voor de viering van het jubileum zullen de tenten van de culturele kermis De Parade verrijzen rond het AVRO-gebouw. De benoeming tot voorzitter van de directeur van het Concertgebouw, Martijn Sanders, is symbolisch te noemen voor de nieuwe koers. Bij zijn benoeming was Sanders overigens lid van de VPRO. Sanders: “Dat ben ik nog steeds. Ik ben ook lid van de AVRO, maar u mag niet vragen hoe lang.”

De AVRO voert ook de frequentie op van oude succesnummers als Vinger aan de pols, Opsporing verzocht en Tussen kunst en kitsch. Het voortborduren op oude formules stuit op kritiek. “De programma's waarmee de AVRO zich profileert zijn bijna allemaal twintig jaar oud”, zegt SBS6-directeur Fons van Westerloo, oud-verslaggever van Televizier Magazine en voormalig adjunct-directeur van de AVRO. “Daarmee bereik je alleen een ouder publiek. De AVRO heeft de jeugd totaal van zich vervreemd. De jeugdafdeling is veel te gemakkelijk opgedoekt, terwijl de AVRO toch programma's in huis had als Toppop en Stuif es in.”

In de hal van het historische gebouw van de AVRO aan de 's-Gravelandseweg in Hilversum hangen nu de portretten van society-reporter Gert-Jan Dröge, talkshow-presentator Karel van de Graaf, presentatrice Angela Groothuizen en coming woman Judith de Bruijn van het spelletje Get the picture. Bekende Nederlanders, maar of het ook typische AVRO-gezichten zijn? De echte, voor een zender gezichtsbepalende sterren zitten tegenwoordig bij RTL. De AVRO heeft begin jaren negentig - deels noodgedwongen - gekozen voor 'kwaliteit'. “De AVRO is geen amusementsomroep meer”, stelt programmadirecteur Klap onomwonden vast.

De omslag begint in de tweede helft van de jaren tachtig. Wibo van de Linde was toen programmadirecteur. Zijn overstap van TROS-Aktua naar de AVRO was in 1984 zeer omstreden. De ondernemingsraad van de AVRO hing - letterlijk - de vlag half stok. Een vooraanstaande medewerker als Televizier-presentator Jaap van Meekren vertrok, omdat Van de Linde in zijn ogen bij TROS-Aktua te veel “het gezicht van rechts Nederland” was geworden. Van de Linde en toenmalig AVRO-voorzitter Gerard Wallis de Vries, oud-staatssecretaris voor de VVD, kozen voor een strategie waarbij AVRO samen met TROS en Veronica en een aantal uitgevers de (half-)commerciële zender ATV zou oprichten. In die samenwerking zou de TROS zich richten op amusement, Veronica op de jeugd en de AVRO op informatie en cultuur. Als voorschot hierop, en onder grote financiële druk, werd de befaamde amusementsafdeling van de AVRO alvast “min of meer uitgekleed”, aldus Van de Linde.

“Achteraf was dat een grote strategische fout”, oordeelt Van Westerloo. Voor een enorme publiekstrekker als Wedden dat... werd de AVRO geheel afhankelijk van buitenproducent Joop van den Ende. ATV liep uiteindelijk stuk op de onwil van de andere publieke omroepen en van de politiek. En wellicht ook op onkunde bij de ATV-omroepen. Van Westerloo: “De publieke omroepen waren toen nog echt publiek. Ze hadden nog nooit van marktaandelen gehoord. Die mensen gingen nu ineens een commercieel station opzetten. De uitgevers lachen zich nu nog een rolberoerte.” Van de Linde zegt nu: “Ik vind dat nog altijd een misser. Je had in Nederland een Angelsaksisch systeem kunnen krijgen, waarbij geld van de commerciële omroep via een wettelijke regeling terugvloeit naar de publieke omroep.”

Joop van den Ende kwam vervolgens in 1989 met het plan om het commerciële 'sterren-net' TV 10 op te zetten. De publieke omroepen, inclusief de AVRO, zegden verontwaardigd hun contracten met hem op. Wedden dat... verdween naar het commerciële RTL Veronique, het latere RTL4. Ook AVRO-gezichten als omroeper Hans van der Togt stapten over.

Na het ATV-debacle was de positie van Van de Linde onhoudbaar geworden. Ook voorzitter Wallis de Vries moest een toontje lager gaan zingen. Boudewijn Klap, die als hoofd jeugdprogramma's was opgestapt toen Van de Linde kwam, werd teruggehaald als programmadirecteur. “Mensen die nog bij de AVRO zaten voelden zich gepasseerd, omdat ze niet door Van den Ende waren gevraagd. Een vrolijke boel”, herinnert Klap zich. Met het succes van RTL4 zag de AVRO geen mogelijkheid meer om als commerciële omroep verder te gaan. De AVRO moest zich nu als publieke omroep opnieuw uit vinden.

De omslag is niet zonder slachtoffers verlopen. Sommige voormalige AVRO-coryfeeën kijken deze week in de VARA-gids verbitterd terug. “De gezelligheid van vroeger is weg. En zo ook het AVRO-gevoel. Is Karel van de Graaf het AVRO-gevoel of Ria Bremer met Vinger aan de pols? Nee dus”, meent Herman Emmink, oud-presentator van Wie van de drie? Fred Oster, bekend van AVRO's Wiekentkwis: “Het sjieke is van de club af. Het is een zielig, gezichtloos zooitje geworden.”

De AVRO had altijd al een minder duidelijk profiel dan de andere omroepen die waren gebonden aan een zuil, zoals de confessionele KRO en NCRV en de socialistische VARA. Opgericht door de radiopionier Willem Vogt, die dertig jaar een stempel op de vereniging heeft gedrukt, had de omroep tot na de Tweede Wereldoorlog de pretentie de enige nationale omroep te zijn. Tegen wil en dank werd de AVRO onderdeel van het verzuilde omroepsysteem. Vogt begon in 1923 te experimenteren met radio-uitzendingen, waaruit pas in 1928 de Algemeene Vereeniging Radio Omroep (AVRO) is voortgekomen. In feite is de NCRV (1924) de oudste omroep.

De AVRO heeft zich nooit gebonden aan een politieke partij, hoewel tegenstanders de omroep er vaak van hebben beschuldigd een spreekbuis van de VVD te zijn. Onzin, volgens prominent VVD'er en de geschiedschrijver van de partij H. Vonhoff. “Van een speciale relatie met de VVD is bepaald geen sprake. De AVRO heeft altijd zijn best gedaan om een onafhankelijke, niet-gebonden omroep te zijn. Vanuit hun oogpunt is dat heel verstandig.” Ook mr. G.B.J. Hiltermann, die sinds jaar en dag voor de AVRO-radio de 'Toestand in de wereld' bespreekt, ontkent dat er sprake is van conservatieve geestverwantschap tussen hem en de AVRO. “Ik ben een zelfstandig en onafhankelijk publicist. De AVRO zendt mijn bijdragen uit omdat mensen dat willen horen. Dat heeft niets met links of rechts te maken. Omdat ik zonder accent spreek en mijn pakken niet van het rek koop, krijg ik automatisch het etiket 'rechts' opgeplakt.” Niettemin herinnert Van Westerloo zich: “De AVRO is altijd een gouvernementeel ingestelde omroep geweest. Als verslaggever bij Televizier wilde ik tijdens de Vietnamoorlog naar Noord-Vietnam. Dat mocht alleen als Hiltermann tegelijkertijd naar Zuid-Vietnam zou gaan.”

De pretentie een nationale omroep te zijn is nog altijd terug te zien in de programma's van de AVRO, meent voormalig netmanager Hulshof. “In veel AVRO-programma's zie je het idee van met z'n allen de schouders eronder zetten, bijvoorbeeld in De Uitdaging van Angela Groothuizen.” Bekendste voorbeeld van die mentaliteit was de legendarische marathonuitzending ten behoeve van 'Open het dorp', gepresenteerd door Mies Bouwman in november 1962. Ter ere van het 75-jarig bestaan heeft de AVRO nu Groothuizen ingezet om een miljoen handtekeningen bij elkaar te krijgen voor Amnesty International.

Op een paar honderd meter afstand van het AVRO-gebouw gaapt een diepe bouwput. Daar zal over enkele jaren het nieuwe gebouw staan waar de drie AKN-omroepen gezamenlijk in zullen trekken. Op Nederland 1 zijn de drie omroepen AVRO, KRO en NCRV sinds 1992 een verregaande samenwerking aangegaan. Voorzitter Sanders: “Alle drie nemen we de kijker heel serieus. De weg der beschaving heeft ons tot elkaar gebracht.” Maar die samenwerking maakt het voor de AVRO nog eens extra moeilijk gemaakt om een duidelijk gezicht te tonen. “Het is hondsmoeilijk om je te profileren”, erkent Klap. De samenwerking op het eerste net slaat wel aan. Na RTL4 heeft Nederland 1 van alle kanalen het grootste marktaandeel.

Maar de politiek eist inmiddels van de publieke omroepen dat zij, als de huidige concessie van de omroepen in 2000 vervalt, aantonen over draagvlak in de samenleving te beschikken. Hoe dat draagvlak precies zal moeten worden aangetoond, is nog onduidelijk. Om de band met de leden te versterken heeft de AVRO zogeheten 'Tribunes' in het leven geroepen, een soort clubs voor succesvolle AVRO-programma's, waarbij de leden in debat kunnen gaan met de makers. Dat slaat aan, er hebben zich al 50.000 mensen aangemeld.

De nieuwe koers betekent voor de AVRO onvermijdelijk lagere kijkcijfers en een teruglopend, of hoogstens een zich stabiliserend, ledenaantal. Daarover bestaat onduidelijkheid, omdat de AVRO als enige publieke omroep sinds 1995 geen ledenaantallen meer bekend maakt. De gezamenlijke oplage van de programmabladen Televizier en de Avrobode bedraagt naar eigen zeggen nog altijd 825.000. Het aantal leden zou rond de 600.000 liggen.

De andere omroepen hebben hun verzuilde identiteit inmiddels voor een belangrijk deel afgelegd. De AVRO kan zich daarom ook met haar ongebondenheid niet meer zo sterk onderscheiden. Hiltermann: “De AVRO is nu een niet-zuil tussen andere niet-zuilen. De omroepen zijn allemaal een beetje AVRO geworden.”