Turks leger zegt premier Yilmaz de wacht aan

De door het leger gedomineerde Turkse Nationale Veiligheidsraad is gisteren bijeengeweest om maatregelen tegen de politieke islam te bespreken. Het machtige leger is ontevreden over het optreden van premier Yilmaz.

ROTTERDAM, 28 MAART. Na een periode van toenemende onderlinge stekeligheden heeft het Turkse leger premier Mesut Yilmaz in feite de wacht aangezegd. Voor de strijdkrachten, de machtige hoeders van het door de hervormer Atatürk nagelaten seculiere stelsel, is de seculiere conservatief Yilmaz tot dusverre nauwelijks beter dan zijn moslim-fundamentalistische voorganger, Necmettin Erbakan, die zij vorig jaar dwongen af te treden in wat neerkwam op een stille staatsgreep. In een memorandum beschuldigden zij Yilmaz, leider van de conservatieve Moederlandpartij, er eind vorige week van de politieke islam volstrekt onvoldoende aan te pakken.

De militairen - de leidende commentator Mehmet Ali Birand noemde hen een belangengroep met zware wapens - hebben een hele reeks problemen met Yilmaz. Het zit hun bij voorbeeld bijzonder dwars dat fundamentalisten die onder Erbakans bewind op hoge ambtelijke posten zijn benoemd, nog steeds niet zijn weggezuiverd. Met name betreft dit het ministerie van Justitie, dat onder de havik Sevket Kazan als minister (van juni 1997 tot juni 1997) door fundamentalistische activisten zou zijn geïnfiltreerd. Het leger meent dat deze functionarissen, onder wie het ook tientallen provincie-gouverneurs telt, zijn anti-fundamentalistische campagne in de weg staan. Daarnaast eisen de militairen dat er meer controle komt op Fetullah Gulen, een voormalige prediker die een uitdijende islamitische beweging leidt, met inmiddels tegen de 1.000 scholen en grote economische belangen. De regering ziet deze ontwikkeling met zeker genoegen aan, omdat Gulens volgelingen claimen het secularisme van Atatürk en de islam te kunnen combineren. Maar door het leger worden ze juist daarom misschien nog wel meer gewantrouwd dan bebaarde en gehoofddoekte aanhangers van het traditionele fundamentalisme.

En dan de hoofddoek zelf: die is voor het leger niet zozeer de uitdrukking van particulier geloof als wel symbool van verzet tegen Atatürks gedachtengoed. Het is geen wonder dat de huidige confrontatie eerder deze maand werd ontketend door het besluit van de regering-Yilmaz het totale verbod op de dracht van hoofddoeken op universiteiten te versoepelen. De militairen willen dan ook dat er harder wordt opgetreden tegen demonstranten die betogen vóór het dragen van de hoofddoek. Want wie vandaag voor de hoofddoek betoogt, trekt morgen Atatürk van zijn sokkel.

De premier, die een gelegenheidscoalitie met onder anderen de sociaal-democraten van ex-premier Bülent Ecevit leidt, antwoordde op de kritiek in eerste instantie met een oproep aan het leger de democratie te respecteren. In tweede instantie echter leek Yilmaz in te binden: het kabinet toonde zich deze week bereid religieus activisme aan te pakken, en publiceerde een reeks maatregelen daartoe (die, zoals vice-premier Ecevit bevestigde, natuurlijk al maanden geleden waren uitgewerkt).

Het leger was niet onder de indruk. De meeste van de voorgestelde maatregelen moeten namelijk worden goedgekeurd door het parlement, waar de fundamentalisten van Erbakan, na het verbod van de vorig jaar regerende Welvaartspartij inmiddels onder de vlag van de Partij van de Deugd, nog steeds de grootste fractie vormen. Ook Yilmaz' Moederlandpartij telt een pro-fundamentalistische vleugel, en aanvaarding van de maatregelen is zeker niet gezegd. “Dat betekent dat de regering dan tegen de militairen kan zeggen: we hebben alles gedaan wat we kunnen doen, maar het is het parlement dat de strijd tegen het fundamentalisme in gevaar brengt”, schreef de Engelstalige Turkish Daily News. “De aangekondigde maatregelen zijn onvoldoende omdat de politici niet voldoende vastbesloten zijn”, tekende de krant Milliyet dan ook uit militaire kringen op. De politici “blijven handelen met één oog op het electoraat.” Yilmaz moet zelf immers rekening houden met het feit dat veel van zijn kiezers komen uit traditionele (plattelands)milieus.

In de Nationale Veiligheidsraad zou de regering er nu mee hebben ingestemd de maatregelen aan te scherpen. Daarmee zou de ergste kou - voorlopig - uit de lucht zijn. Maar anonieme hoge officieren hebben al duidelijk gemaakt dat het misschien een betere oplossing is als de regering-Yilmaz zou worden vervangen door een kabinet van technocraten. Voor het gedwongen aftreden van Erbakan werd vorig jaar februari de eerste aanzet gegeven tijdens een bijeenkomst van de Nationale Veiligheidsraad. Yilmaz is gewaarschuwd.