Voedingsbodem extreem rechts bestaat nog altijd

Afrika für Affen, Europa für Weisse. Steck die Affen in ein Klo, spült sie weg wie Scheisse''. Een tekst uit het Oost-Duitse poprepertoir, deze week weergegeven in Der Spiegel. De neonazistische jeugdcultuur in de voormalige DDR beheerst volgens het blad het dagelijkse leven, staat vreemdelingen naar het leven, corrumpeert politiek en onderwijs en bedreigt andersdenkenden.

Kleurlingen zijn het eerste doelwit, maar ook Polen, Hongaren, Italianen en een getinte Brit waren slachtoffer van het jeugdgeweld, naast passanten die weigerden de Hitlergroet te brengen. Een op de drie jongeren in de nieuwe bondsrepublikeinse Länder heeft een extreem-rechtse oriëntering. Meer dan de helft van de bevolking is van mening dat buitenlanders op de zak van de belastingbetaler leven.

Frankrijk schudt op zijn republikeinse grondvesten als gevolg van het opportunisme van een aantal centrumrechtse politici die zich door het racistische Front National (FN) op het pluche van het regionaal bestuur lieten hijsen. Het FN trekt vijftien procent van de Franse kiezers. Het pact met de duivel door een deel van zijn achterban dwong president Chirac tot een geruchtmakend afstand nemen. Het staatshoofd noemde het verbond in strijd met de republikeinse en nationale waarden en tradities.

Hoewel oorzaken, achtergronden en verschijningsvormen uiteenlopen is extreem-rechts in Duitsland en Frankrijk op één noemer te brengen: de afkeer van vreemdelingen en de overtuiging dat de aanwezigheid van buitenlanders de eigen ontplooiing in de weg staat. Werkloosheid, het gevoel kansarm en buitengesloten te zijn bevorderen de emoties. In de voormalige DDR uit zich dat in haat tegen 'het kapitaal' en tegen 'de bonzen' in Bonn. Maar de sociaal-economische malaise levert geen sluitende verklaring.

In de nieuwe Länder leven beduidend minder vreemdelingen dan in de oude Bondsrepubliek, waar de mening over en de reactie op buitenlanders aanzienlijk gematigder is. Bovendien, het neonazisme appelleert niet uitsluitend aan de randjeugd. Scholieren, studenten, Bundeswehr-soldaten met verlof, jonge mensen met een baan laten zich niet onbetuigd bij racistische en xenofobe geweldsexplosies. Bestuurders, leerkrachten en ouders tonen begrip of zijn op zijn minst gevoelig voor de uitgesproken intimidatie van de autonome Kameradschaften die met harde hand hun befreite Ausländerfreie Zonen scheppen. Gepraktiseerde etnische zuivering in een rechtsstaat.

Zowel Duitsland als Frankijk heeft een geschiedenis van georganiseerd racisme. In Duitsland het nazisme en de opeenvolgende, politiek uiteindelijk weinig succesvolle neonazistische uitingen in de oude Bondsrepubliek. In de DDR was het communisme nimmer een panacee voor vreemdelingenhaat. Voor Vietnamese gastarbeiders en Russische soldaten bestond slechts minachting en niet alleen omdat zij symbolen waren van het totalitaire regime. In Frankrijk ontwikkelde extreem-rechts zich in de jaren dertig in de verschillende ligues, zoals de Action Française, en via de collaboratie met de Duitse bezetter en het poujadisme van de achtergebleven middenstand in de jaren vijftig naar het Front National van vandaag.

Altijd waren er tijdgebonden sociaal-economische, culturele en politieke stimulansen, maar altijd ook was er een grondhouding: weerzin tegen de democratie. Veertien procent van de Oost-Duitsers meent dat een dictatuur de actuele problemen beter kan oplossen dan de democratie. Dat percentage komt opmerkelijk dicht in de buurt van de aanhang van de Fransman Le Pen.

Er is een opvallend verschil. In Frankrijk heeft extreem-rechts zich gekanaliseerd in een partij die zich, naarmate de winst toeneemt, begint te distantiëren van de verbale uitspattingen van haar oprichter en leider, Le Pen. Het FN wordt burgerlijker, schijnt het, maar dat heeft alles te maken met electoraal opportunisme. Het Front wil zich aantrekkelijk maken voor de kiezer van traditioneel centrum-rechts die zich zorgen maakt over een mogelijke verdamping van zijn republiek in een groot-Europees samengaan. Het negatieve, bekrompen nationalisme van de vreemdelingenhaat wordt opgetuigd met Frans zelfbewustzijn tegenover een als bedreigend gevoelde internationale omgeving. Een emotie die overigens in het hele scala van de Franse politiek kan worden aangetroffen.

In de nieuwe Länder is het neonazisme (nog) het speelterrein van een in wezen apolitieke, losgeslagen, agressieve tegencultuur van de jeugd. Meer dan een halve eeuw ideologisch bepaalde dictatuur, nazistisch, vervolgens communistisch, hebben geen democratisch kiemgoed achtergelaten. De instituties voor de jeugd van de eenheidsstaat, zoals de FDJ (Freie Deutsche Jugend), zijn weggevallen, schrijft Der Spiegel, en daar is slechts de straat, de VW, de Tankstelle en een eigen, van haat vervuld, popidioom voor in de plaats gekomen. Maar de NPD, de Nationale Partei Deutschlands, een van de nooit helemaal uitgekomen slangeneieren uit het politieke nest van de oude Bondsrepubliek, werft in het oosten met toenemend succes. Op sommige plaatsen overtreft het ledenbestand dat van de Groenen.

In Nederland is bij de recente gemeenteraadsverkiezingen extreem-rechts uitgeschakeld. De peilingen beloven voor de aanstaande Kamerverkiezingen eenzelfde resultaat. De burgemeester van Rotterdam prees op de verkiezingsavond zichzelf en zijn medebestuurders gelukkig met die uitslag. Peper herinnerde eraan dat de tactiek van het doodzwijgen niet had gewerkt en in zijn stad tot de extreem-rechtse winst van vier jaar geleden had geleid. Harde confrontatie had er volgens hem toe geleid dat de centrumdemocraten en andere extremen nu kansloos waren gebleken. De chronische absentie van ultrarechts was eveneens een factor geweest. De kiezer zag nu hoe hij bij de neus was genomen.

De algemene vreugde was terecht. Maar twee waarschuwingen zijn op hun plaats. De voedingsbodem voor extreem-rechts is niet weggenomen. En over de grenzen, in het eenwordende Europa, is uiterst rechts eerder in opmars dan op zijn retour. Zelfs als de Nederlandse samenleving haar racistische en xenofobe oprispingen weet te beheersen, zal zij worden geconfronteerd met extreme uitspattingen bij de buren. Er is voor de politiek alle reden geen misverstand te laten ontstaan of bestaan waarom het in een democratische rechtsstaat gaat. President Chirac heeft deze week - toegegeven: noodgewongen - de voorwaarden voor behoorlijk bestuur, fatsoenlijke vertegenwoordiging en burgerschap nog eens aangegeven. Ook in Nederland behoeft het niet bij een uiting van algemene tevredenheid te blijven. Er staat genoeg op het spel.