Vergeving onmogelijk in 'Brand!'

Voorstelling: Brand! naar De Bezetenen van Albert Camus door ELS Inc. Regie. Bewerking: Arie de Mol. Decor: Pieter Smit. Spel: Heidi Arts, Petra van Hartskamp, Kees Hartveld, Annelies Herfst, e.a. Gezien: 25/3 Veem Theater Amsterdam. Aldaar t/m 29/3, tournee: 3/4 t/m 23/5. Res.: (020) 626 01 12

De scènewisselingen in de voorstelling Brand! door theatercollectief ELS gaan gepaard met het heen en weer schuiven van een tiental douchegordijnen. Ze hangen aan waslijnen die in rijen achter elkaar over de breedte van de speelvloer zijn gespannen en door het telkens open- en dichttrekken van een gordijn hier en een gordijn daar ontstaat een flexibel perspectief.

De scènes volgen elkaar in rap tempo op en het is zaak het hoofd erbij te houden om de vele aan elkaar gerelateerde personages met hun Russische namen van elkaar te onderscheiden. Aan de voorstelling ten grondslag ligt De bezetenen, een toneelbewerking die Albert Camus in 1953 maakte van Dostojevski's roman Demonen. Het nihilistische wereldbeeld van Camus dat het Russische verhaal kleurt, zorgt voor een vervreemdend effect.

Geïnspireerd door de thematiek van Camus tonen regisseur Arie de Mol en zijn vaste spelersgroep in Brand! een dolende groep mensen die steeds meer in zichzelf en de anderen teleurgesteld raken en ten slotte de dood als enige uitweg zien. In hun jonge jaren - wanneer ze getooid zijn met krullende bossen haar en grote zonnebrillen - toasten ze nog vrolijk op het leven en de toekomst, 25 jaar later is zowel hun uiterlijk als hun levenshouding veranderd: ze zijn van hun geloof gevallen, of radicaal activist geworden, of gewoon mislukt in het leven. De onbezonnenheid van de jeugd heeft plaats gemaakt voor deceptie.

Terwijl de roman van Dostojevski zich afspeelt in 1870 legt Arie de Mol de link met de jaren zeventig van deze eeuw. De figuren zijn vertegenwoordigers van de zogenaamde 'vrijheid-blijheid-generatie' die zich van alle knellende banden in de maatschappij wilden losmaken. Ze hebben daarbij de grenzen van het toelaatbare op allerlei manieren overschreden - mateloos lijden zou een juiste straf zijn, meent iemand, ware het niet dat vergeving niet mogelijk is. Het leven is zinloos en doelloos; alle houvast is verdwenen, het geweten is de enige boei waar men zich nog aan vast kan klampen.

De personages leveren ieder hun eigen strijd en er lopen verschillende verhaallijnen door de voorstelling, maar een meeslepend verhaal wordt het niet. Daarvoor is de structuur te chaotisch en de toon te drammerig, de personages staan allen voor een bepaalde levensovertuiging maar individuen van vlees en bloed zijn het niet.

Brand! is pamflettistisch toneel, het is een voorstelling vol uitroeptekens. Ter compensatie heeft Arie de Mol gezocht naar een luchtige benadering. Aanvankelijk is het spel licht en ironisch, maar al gauw kijkt men steeds gekwelder en klinken de stemmen fel dramatisch. Na verloop van tijd volgen geen nieuwe gezichtspunten, de reeds bekende worden met nadruk herhaald en vanaf dat moment is de voorstelling een lange zit.