Ontwrichting van een gezin

Joke van Leeuwen en Malika Blain: Bezoekjaren. Vanaf 12 jaar. Querido, 158 blz. ƒ 27,50

Na een reeks gekke boeken vol grappige tekeningen en rare woorden als 'bieterhiemetje', heeft Joke van Leeuwen nu een serieuze, realistische roman geschreven over politieke onderdrukking in het Marokko van de jaren zeventig. Bezoekjaren is gebaseerd op verhalen die de Marokkaans-Nederlandse Malika Blain aan Van Leeuwen vertelde. Bezoekjaren is het verhaal van Zima, een meisje dat opgroeit in een arme wijk van Casablanca. Twee van haar broers worden wegens communistische activiteiten in de gevangenis geworpen. Het leven van Zima draait daarna grotendeels om de twee verdwenen broers.

Een vooroordeel tegen politieke romans is dat zij zo snel bezwijken onder het zware onderwerp en verzanden in schreeuwerige verontwaardiging. Dat is niet het geval bij Bezoekjaren. Van Leeuwen is nergens expliciet in haar stellingname. Ze weet de verontwaardiging van de lezer te wekken door nuchter te beschrijven welke verwoestende effecten de arrestaties van de broers hebben op de achterblijvende gezinsleden.

Doordat Van Leeuwen het gezinsleven zo normaal mogelijk schetst, kan de lezer zich goed inleven. Het boek gaat vooral over het dagelijks leven van de a-politieke Zima. Ze gaat naar school en doet mee aan een dansgroepje, op muziek uit Saturday Night Fever. Een van de dansers heeft een Travolta-pak, 'wat heel moeilijk was om wit te houden, want het zaaltje waar we in speelden werd niet zo goed schoongemaakt'.

De politiek sluipt er langzaam in. In het begin weet Zima wel dat haar broer iets geheimzinnigs doet, maar ze weet niet precies wat. Ze vindt boeken met daarin 'een foto van iemand die zoveel baard had dat ik zijn gezicht er zelf onder moest bedenken'. Zima kan nog niet goed begrijpen wat het voor boeken zijn: 'De woorden revolutie en martelaren en onderdrukking kwamen er in voor en verder gingen ze vooral over de toekomst en de opgaande zon en zo'.

Van Leeuwen maakt haar roman universeler door de lezer grote woorden als communisme, dictatuur of Marx te besparen. Ook zware zinnen als 'de broers worden gemarteld' komen in het boek niet voor. Van Leeuwen beschrijft liever: 'Ik zag dat hij strepen op zijn rug had als een zebra'.

Een ander vooroordeel tegen politieke romans is dat ze niet relativeren, dat ze te humorloos zijn. Ook dat is niet het geval bij Bezoekjaren. Van Leeuwen haalt het heilige vuur van de actievoerders die 'voor het volk' zijn in twee zinnen onderuit: 'Ik dacht aan massa's mensen. En ik begreep niet hoe hij die allemaal kon bereiken met maar één tas papieren'. Over de leden van de communistische partij schrijft ze: 'Nu waren er nog maar tien van bij die partij en die tien hadden zich opgesplitst in drie richtingen'.

Ondanks het haar vreemde genre is Bezoekjaren duidelijk te herkennen als een boek van Joke van Leeuwen. De hoofdpersoon lijkt erg op andere eigengereide heldinnen uit Van Leeuwens oeuvre. Zima heeft dezelfde nuchtere, humoristische, verdraaide kijk op de werkelijkheid als bijvoorbeeld Bobbel uit Het verhaal van Bobbel die in een bakfiets woonde en rijk wilde worden. Over een jongen die verliefd is op Zima zegt zij: 'Ik heb hem op een dag een klap in zijn gezicht gegeven, toen wist hij hoe bijzonder ik was'. Op verzoek van haar broer schrijft zij een gedicht, maar zij komt niet verder dan één regel: 'O! Mijn broer!' Haar broer moest erg om lachen om het korte gedicht. 'Hij vond het net twee betogertjes op een groot wit plein'.

De ontroerende, grappige stijl, het vermogen om een wereld in een zin te vatten, is onmiskenbaar van Van Leeuwen. Een winkelier wordt bijvoorbeeld zo beschreven: 'Zijn gezicht zat vol littekens, net alsof hij op een verkeerde manier met mes en vork had zitten eten'. Als het gezin op bezoek gaat in de gevangenis schrijft ze: 'Ze stonden daar zo verlegen en ongelukkig en gelukkig en zenuwachtig in hun kleren, met hun warme pannetje'.

Zo lang zij dit soort zinnen schrijft, maakt het eigenlijk niet veel uit welk genre Van Leeuwen kiest, of het nu een politieke roman, een dichtbundel voor volwassenen of een leesboekje met louter éénlettergrepige woorden is. Het lijkt wel alsof zij geen slechte boeken kan schrijven.