'Ochtendkroniek' van Wittenbol toont zes variaties op de wanhoop

Voorstelling: Ochtendkroniek van Peer Wittenbols door De Federatie. Decor: Matt Vermeulen; kostuums: Dorien de Jonge; regie: Rob Ligthert; spelers: Juul Vrijdag, Hans Hoes, Anne Martien Lousberg e.a. Gezien 26/3 Stadschouwburg, Sittard. Te zien t/m 28/3 aldaar. Tournee t/m 31/10. Inl.: 043-3252770.

Als niemand op het gelukzalige familiefeest maar roet in het eten gooit, als de sfeer maar ongedwongen blijft, de lieve vrede behouden... Toneelschrijver Peer Wittenbols schreef Ochtendkroniek, een familietragedie zoals wij die in de Nederlandse toneelliteratuur nauwelijks kennen. In een ongewone combinatie van absurdisme met een realistische ondertoon maakt een gezelschap van vijf familieleden plus een hostess een tocht per boot over de Rijn. De ouders zijn veertig jaar getrouwd, vandaar.

Veel 'bootgevoel' krijgen we niet tijdens de trip. Aanvankelijk klinkt de scheepshoorn gedempt, daarna lijkt het schip door het niets te zweven. Het decor bestaat uit een zonnedek met witte banken en een hut; er is zelfs geen patrijspoort te herkennen. Gaandeweg de voorstelling, geregisseerd door Rob Ligthert, kreeg ik zelfs het idee dat het gezelschap in een abstract decor door de nacht dreef, voorgoed aan elkaar overgeleverd.

Geen van de personages is op zijn plaats, daar op het schip. Maar terwille van het feest zijn ze samengekomen. Allereerst de puberale zoon-van-in-de-dertig die jent en tart, en zich met zijn smoezelige driftleven geen raad weet. Dan is er de pas zwangere dochter met haar man. Door een ongelukige valpartij zal ze een miskraam krijgen. De schattigste rol is weggelegd voor Janke, de hostess op het schip. Geen familielid, wel een onmisbaar element. Hoe hard de gezinsleden in deze kleine hel, deze Huis clos, ook op elkaar inhakken, zij blijft de serene lieftalligheid zelve. De vader sust elk oplaaiend conflict met geld.

De dramatische troef speelt de moeder uit: tot vlak voor het eind van de voorstelling blijft ze onzichtbaar regeren en commanderen vanuit haar hut. Als ze uiteindelijk verschijnt, blijkt ze licht dement te zijn. Ze droomt weg, opgesloten in haar eigen gedachten, en besluit de voorstelling met een monoloog over een film die ze zag, met allemaal huilende mannen.

Zo ebt Ochtendkroniek verstild weg, en dat is mooi. Geen escalerende toestanden, maar de pijnlijke suggestie dat de gezinsleden in deze constellatie nog lang begrip en tederheid op elkaar proberen te bevechten met niets dan venijnige middelen. Ze bereiken elkaar nooit.

Zes variaties op wanhoop, zo is de uitvoering het best te karakteriseren. De personages leven in het vergeefse besef dat ze met elkaar die wanhoop kunnen oplossen. Als de jonge vrouw (Monic Hendrikx) haar kindje maar krijgt en haar man (Evert van der Meulen) weer gelukkig wordt, dan is alles goed. De baby zal er niet komen. De man (Hans Hoes) ziet zijn demente vrouw (Juul Vrijdag) als zand tussen zijn vingers doorglippen. Remco Melles als de opstandige zoon weet tot gek wordens toe elk begin van verstandhouding te torpederen. En Anna Martien Lousberg mist haar zusje dat slechts drie maanden oud werd, en ze leeft sindsdien in een wonderlijk-frêle droomwereld. Een soort goede fee is ze.

De dialogen die Wittenbols schrijft, zijn tintelend en trefzeker. Hij is in staat de karakters met elkaar te laten praten, terwijl elke zin een bewijs is dat ze niets van elkaar begrijpen. Alles schuift aldoor langs elkaar heen. Op die manier ontstaat een voorstelling die ondanks het gebrek aan intrige spannend is en waarnaar je blijft luisteren en kijken.

Elke speler geeft de volmaakte vorm aan zijn of haar wanhoop; er is de cynische wanhoop, de hoopvolle, de sussende, de geheimzinnige, de tragische. Ik wist niet dat het woord 'wanhoop' zoveel gedaanten kan krijgen en met zoveel stemmen kan spreken.

Aan het eind heerst op het schip een onthutsende ontreddering; eindelijk komt de zon op, er gloort iets rossigs en gloedvols, maar de spelers in Ochtendkroniek dalen nog dieper af in hun vereenzaming.

    • Kester Freriks